Η γοητεία της βιβλιομανίας

• ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ

• Ο μαγικός κόσμος του γραπτού λόγου, οι γοητευτικοί λαβύρινθοι των αναγνωστηρίων και το μέλλον του βιβλίου στην εποχή της ηλεκτρονικής επανάστασης

Ι. Ν. ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ | Σάββατο 14 Αυγούστου 2010

«Ητο βιβλιοθήκη. Υψηλά έπιπλα εκ μελαίνης παλισάνδρας, πεποικιλμένης διά χαλκού, εβάσταζον επί των μεγάλων ραφίδων των πολυάριθμα βιβλία ομοιομόρφως δεδεμένα. Ηκολούθουν την περιστροφήν της αιθούσης και απέληγον εις το κατώτερον μέρος των επί ευρέων ανακλίντρων, επεστρωμένων διά δέρματος καστανοχρόου και αναπαυτικοτάτων. Ελαφρά κινητά αναλόγια,μακρυνόμενα ή πλησιαζόμενα κατά βούλησιν, επέτρεπον να τίθεται επ΄ αυτών το προς ανάγνωσιν βιβλίον. Εις το κέντρον υψούτο πλατεία τράπεζα, κεκαλυμμένη υπό φυλλαδίων και τινων εφημερίδων παλαιών ήδη». Ποιος δεν θα ήθελε να έχει μια τέτοια βιβλιοθήκη σαν αυτή του πλοιάρχου Νέμο με την οποία ζούσε Είκοσι χιλιάδες λεύγες υπό την θάλασσαν (Ιούλιος Βερν, μετάφραση Αλεξάνδρου Σκαλίδου, εκδόσεις Θ. Λιβέριος, 1894).

Δεν ξέρουμε αν η σωστή βιβλιοθήκη «αποτελείται από έναν ακαθόριστο και ίσως άπειρο αριθμό εξαγωνικών στοών, με τεράστιους αεραγωγούς στη μέση», όπως περιγράφει στη Βιβλιοθήκη της Βαβέλ ο Μπόρχες την ιδανική βιβλιοθήκη, αλλά μπορούμε να συμφωνήσουμε μαζί του ότι «η βιβλιοθήκη είναι το Σύμπαν» ή τουλάχιστον για κάποιους είναι πραγματικά το σύμπαν που τους περιέχει. Εναν ύμνο σε αυτές τις βιβλιοθήκες αποτελεί το μικρό βιβλιαράκι της Αγρας με κείμενα συγγραφέων που μιλούν για ιδανικές βιβλιοθήκες. Μπορεί να βρίσκονται σε πλοία όπως πάνω στον Μεγάλο Ανατολικό, να θυμίζουν ευτυχισμένες φυλακές όπως αισθάνεται η ηρωίδα του Jaques Roubaud στο Η ωραία Ορτάνς, να είναι πλούσιες σε βιβλία και να σε δυσκολεύουν να τα τακτοποιήσεις, οπότε πρέπει να ακολουθήσεις τις συμβουλές ενός Ζορζ Περέκ ή ενός Ουμπέρτο Εκο.

• Οι συλλέκτες βιβλίων

Οι βιβλιοθήκες δεν είναι ανάγκη να βρίσκονται μέσα σε υψηλά κτίρια, επαύλεις, πλοία ή υποβρύχια. Τα βιβλία μπορεί να είναι μέσα στα μυαλά των ανθρώπων και να επιζούν μεταδιδόμενα από γενιά σε γενιά, όπως στο περίφημο Φαρενάιτ 451 του Ray Βradbury, όπου σε ένα μελλοντικό καθεστώς απαγόρευσης των βιβλίων μια παράνομη οργάνωση είχε δημιουργηθεί, με τα μέλη της να αποστηθίζουν κεφάλαια από βιβλία. Πολύ ωραία θέτει ένας ήρωας τον στόχο μιας βιβλιοθήκης: «Δεν μπορείς να κάμεις τον κόσμο να ακούσει (τα βιβλία ακούγονταν τότε,δεν διαβάζονταν). Πρέπει να έρθουν σε μας από μόνοι τους, όταν φτάσει η ώρα να αναρωτηθούν τι έγινε και ο κόσμος έχει εκραγεί κάτω από τα πόδια τους».

Οι βιβλιοθήκες δεν είναι φετίχ, είναι ένας τρόπος μετάδοσης του πολιτισμού και των γνώσεων. Αυτό ισχύει γενικά αλλά για κάποιους άλλους, συλλέκτες και παθιασμένους βιβλιόφιλους, τα βιβλία είναι το ελιξίριο της ζωής και η συλλογή τους ένα κίνητρο για να ζουν. Στο δεύτερο βιβλίο των εκδόσεων Αγρα του Jacques Βonnet με τίτλο Βιβλιοθήκες γεμάτες φαντάσματα εξιστορούνται τα προβλήματα των ιδιοκτητών τεράστιων βιβλιοθηκών. Οι βιβλιομανείς χωρίζονται σε αυτούς που συλλέγουν οτιδήποτε σε βιβλίο (τους συσσωρεύοντες) και τους ειδικούς. Οι τελευταίοι μαζεύουν σπάνια βιβλία, ειδικά ή κάποιας κατηγορίας που τους ενδιαφέρει απόλυτα. Ολοι έχουν το ίδιο πρόβλημα: πώς να ταξινομήσει κάποιος ένα σωρό από δεκάδες χιλιάδες βιβλία; Αλφαβητικά, γεωγραφικά, κατά χρώματα, κατά ημερομηνία απόκτησης, κατά ημερομηνία έκδοσης, κατά μεγέθη, είδη, λογοτεχνικές περιόδους, αναγνωστικές προτεραιότητες του ιδιοκτήτη, γλώσσες, βιβλιοδεσίες ή εκδοτικές σειρές; Ο συγγραφέας συμφωνεί με την άποψη του Ζ. Περέκ ότι ο καθένας χρησιμοποιεί τέτοιους μεικτούς τρόπους ταξινόμησης που να τον βολεύει. Ο συγγραφέας, τέλος, προσπαθεί να απαντήσει και σε σειρά άλλων ερωτήσεων, όπως το πώς διαβάζει κάποιος όλους αυτούς τους τίτλους, ο ρόλος των λεξικών ή των λευκωμάτων κ.ά.

• Το βιβλίο στο μέλλον

Το τελευταίο βιβλίο ασχολείται με το μέλλον του βιβλίου. Στη συλλογική μελέτη με τίτλο Σελίδες στην οθόνη ή σε χαρτί τα ερωτήματα που τίθενται αφορούν τον τρόπο με τον οποίο θα προσλαμβάνουμε το βιβλίο στο άμεσο μέλλον. Στην εισαγωγή του ο Γιώργος Δαρδανός, ο οποίος επιμελήθηκε το βιβλίο, θυμάται την εποχή που η στοιχειοθεσία γινόταν στο χέρι και οι τυπογράφοι ενημερώθηκαν ότι θα έρθουν οι πρώτες λινοτυπικές μηχανές. Το Σωματείο των Τυπογράφων κατέβασε τα μέλη του στον Πειραιά για να μην εκτελωνίσει ο εισαγωγέας Μπουτόπουλος τις πρώτες τέτοιες μηχανές. Οι μηχανές ήρθαν και από τότε ήρθαν ένα σωρό άλλες αλλαγές. Το βιβλίο όμως εξακολούθησε να υπάρχει. Στον συλλογικό αυτόν τόμο δεν έχουν όλοι οι γράφοντες την ίδια θέση. Κάποιοι πιστεύουν ότι η εγκυρότητα και η πιστότητα των βιβλίων δεν μπορούν να βρεθούν στον όγκο των πληροφοριών του Διαδικτύου, άλλοι πιστεύουν ότι δύσκολα θα απαλλαγούμε από το άρωμα του τυπωμένου βιβλίου και, τέλος, οι περισσότεροι πιστεύουν ότι πρόκειται για μια φυσιολογική εξέλιξη για την οποία πρέπει να προετοιμαστούμε. Στη συλλογή αυτή αξίζει να προσεχτεί το Παράρτημα που παρέχει διάφορα στοιχεία όπως ο γαλλικός νόμος για την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας, καθώς και πολλά δημοσιεύματα στον ελληνικό και ξένο Τύπο.

• Διαβάστε

George Steiner, Η σιωπή των βιβλίων, εκδόσεις Ολκός Ηorts Βlanck, Το βιβλίο στην αρχαιότητα, εκδόσεις Δ.Ν.Παπαδήμα Κάρλος Μαρία Ντομίνγκες, Το χάρτινο σπίτι, εκδόσεις Πατάκη Umberto Εco, Αναμνήσεις επί χάρτου, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα Φίλιππος Ηλιού, Ιστορίες του ελληνικού βιβλίου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης Βarbier Frederic, Ιστορία του βιβλίου, εκδόσεις Μεταίχμιο

Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=56&artid=348598&dt=14/08/2010#ixzz0y3ZtBERY

Μαίρη Μπέαρντ: «Χωρίς τον κλασικό πολιτισμό έρχονται σκοτεινοί αιώνες»

• 
  

  Η Μαίρη Μπέαρντ, διάσημη ιστορικός και φίλη της Ελλάδας, μιλάει για το Μουσείο της Ακρόπολης, τα Γλυπτά του Παρθενώνα και τη σημασία των ανθρωπιστικών σπουδών στην εποχή μας

• ΜΑΡΚΟΣ ΚΑΡΑΣΑΡΙΝΗΣ | Σάββατο 14 Αυγούστου 2010

Καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, διαδικτυακή αρθρογράφος των «Τimes» του Λονδίνου, όπου το blog της με τίτλο «Α Don΄s Life» («Η ζωή μιας πανεπιστημιακού») είναι εξαιρετικά δημοφιλές, και ιστορικός με ιδιαίτερα ανεπτυγμένη την αίσθηση της κριτικής παρέμβασης, η Μαίρη Μπέαρντ δεν διστάζει να εκφράσει τη γνώμη της για τα ζητήματα της επικαιρότητας, να σχολιάσει και όταν πρέπει, κατά την άποψή της, να φωνάξει. Είτε σήμερα, κατά των σχεδιαζόμενων από τη βρετανική κυβέρνηση περικοπών στην εκπαίδευση, είτε στο παρελθόν, κατά του πολέμου στο Ιράκ. Με αφορμή τη νέα έκδοση στα αγγλικά του σημαντικού βιβλίου της για τον Παρθενώνα («Τhe Ρarthenon», στα ελληνικά «Ο Παρθενώνας», εκδόσεις Πατάκη, 2003), συζητήσαμε μαζί της για την Ακρόπολη και το Μουσείο της, τη σημασία των ανθρωπιστικών σπουδών σήμερα, την αξία της παρρησίας του ιστορικού και το πόσο διαφορετικό ήταν το γέλιο στην αρχαιότητα.

- Διαβάζοντας το βιβλίο σας για τον Παρθενώνα διαπιστώνει κανείς την πολύ ενδιαφέρουσα επισήμανση ότι ο Παυσανίας αγνοεί στην περιγραφή του τη ζωφόρο. Το ερώτημα που τίθεται είναι κατά πόσον οι σύγχρονοι των μνημείων της αρχαιότητας είχαν για αυτά την ίδια εικόνα που έχουμε εμείς σήμερα.

«Πρόκειται για ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα που σχετίζονται με τη μελέτη του αρχαίου κόσμου. Βλέπουμε άραγε τα τεχνουργήματα της κάθε εποχής με τον ίδιο τρόπο με τους αρχαίους; Οπως και στο βιβλίο μου, θα έλεγα ότι η απάντηση είναι “και ναι και όχι”- οπότε βέβαια προκύπτει ένα άλλο ερώτημα, ποιο από τα δύο υπερισχύει. Ομολογώ ότι το γεγονός πως ο Παυσανίας δεν αναφέρεται στη ζωφόρο του Παρθενώνα με έκανε να αναρωτιέμαι: Δεν την πρόσεξε; Δεν τη θεωρούσε σημαντική; Μήπως είμαστε μόνο εμείς οι νεότεροι που την αναγάγαμε σε τόσο μεγάλο καλλιτεχνικό γεγονός;».

- Ο Παρθενώνας είναι ταυτισμένος με τον 5ο αι.π.Χ., ενώ η ιστορία του δεν τελειώνει εκεί.

«Αγνοώντας τη μεσαιωνική και νεότερη ιστορία του Παρθενώνα δεν αντιλαμβανόμαστε πολύ σημαντικά στοιχεία για το ίδιο το κτίριο. Οπωσδήποτε είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε ότι πρόκειται για έναν μείζονα αρχαίο ναό που χτίστηκε τον 5ο αι. π.Χ. Εξίσου σημαντικό όμως είναι να συνειδητοποιήσουμε ότι η χρήση του ως κτιρίου διήρκεσε 2.000 χρόνια, πρώτα ως αρχαίου ναού, έπειτα ως εκκλησίας και τέλος ως τζαμιού. Μάλιστα υπήρξε ως εκκλησία και τζαμί για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από ό,τι υπήρξε ως αρχαιοελληνικός ναός. Για μένα τουλάχιστον αυτό καθιστά τον Παρθενώνα περισσότερο, όχι λιγότερο ενδιαφέροντα. Υπάρχει άλλο κτίριο παγκοσμίως με τόσο πλούσια ιστορία η οποία να συνοψίζει το σύνολο της ευρωπαϊκής κουλτούρας- κλασικής, χριστιανικής και ισλαμικής;».

- Και επισημαίνετε στο βιβλίο σας ότι οι αναστηλωτές της Ακρόπολης τον 19ο αιώνα αφαίρεσαν όλα τα ύστερα στοιχεία από τον χώρο.

«Δεν κατηγορώ τους αναστηλωτές του 19ου αιώνα. Με αυτόν τον τρόπο εργάζονταν εκείνη την εποχή. Φυσικά εμείς σήμερα σε καμία περίπτωση δεν θα λειτουργούσαμε έτσι. Σημαντικότερο ωστόσο θεωρώ το να κατορθώσουμε να βρούμε έναν τρόπο να υπενθυμίσουμε στους επισκέπτες της Ακρόπολης πώς ακριβώς το μνημείο απέκτησε τη μορφή που βλέπουμε σήμερα. Για το σύγχρονο κοινό και τους επισκέπτες της η σημερινή κατάσταση της Ακρόπολης θεωρείται η φυσική της όψη. Στην πραγματικότητα χρειάζεται να καταλάβουν πώς αυτή προέκυψε».

- Διαδικασία για την οποία ακριβώς προσφεύγουμε στα μουσεία. Το Βρετανικό Μουσείο και το Μουσείο της Ακρόπολης θεωρείτε ότι είναι «φιλικά προς τον χρήστη»;

«Νομίζω ότι και τα δύο μουσεία έχουν περιθώριο για καλύτερα αποτελέσματα. Σε πολλά σημεία το Βρετανικό Μουσείο είναι εξαιρετικό. Ωστόσο, στην αίθουσα των Γλυπτών του Παρθενώνα δεν εξηγείται ότι όσα βλέπουμε σήμερα εκεί παρουσιάζονται ανάποδα: στην εσωτερική πλευρά των τοίχων, δηλαδή, ενώ πάνω στον ναό βρίσκονταν στην εξωτερική. Ως προς αυτό το νέο Μουσείο της Ακρόπολης είναι πολύ ευκολότερο στην κατανόησή του, λέει όμως πολύ λίγα πράγματα για την ιστορία του Παρθενώνα μετά την κλασική περίοδο- αν εξαιρέσει φυσικά κανείς τον λόρδο Ελγιν!».

- Αγγίζουμε εδώ και το ζήτημα των πολιτικών όψεων της πολιτισμικής κληρονομιάς.

«Ναι, και δεν πιστεύω ότι ο τονισμός τους είναι απαραίτητα κάτι κακό, αρκεί να μην ξεχνάμε άλλες πτυχές της πολιτισμικής κληρονομιάς. Η περίπτωση του Παρθενώνα, ας πούμε, δείχνει τη σημασία της θρησκευτικής όψης: όχι μόνο ως αρχαίου ναού αλλά και στη συνέχεια ως μιας υπέροχης εκκλησίας και ενός υπέροχου τζαμιού. Και αυτό γιατί, όπως συνειδητοποίησα όταν έγραφα την πρώτη εκδοχή του βιβλίου μου, έχουμε εστιάσει υπερβολικά σε δύο μόνο στιγμές της ιστορίας του Παρθενώνα και στην πολιτική τους σημασία: την πολιτική στιγμή του οικοδομικού προγράμματος του Περικλή και την πολιτική στιγμή της αφαίρεσης των Γλυπτών από τον λόρδο Ελγιν».

- Σε συνέντευξή του στο περιοδικό «ΒΗΜagazino» του «Βήματος της Κυριακής» τον περασμένο Απρίλιο ο λόρδος Οουεν είχε υποστηρίξει ότι μια λύση για το πρόβλημα των Γλυπτών του Παρθενώνα θα μπορούσε να αποτελέσει η έκθεσή τους εκ περιτροπής και στα δύο μουσεία υπό το πρίσμα της εποπτείας της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Πιστεύετε ότι μια παρόμοια λύση θα αποδεικνυόταν λειτουργική;

«Δεν νομίζω. Το προβληματικό και ανεπίλυτο ζήτημα είναι τελικά η ιδιοκτησία τους και αυτή αποτελεί έναν παράγοντα που δεν μπορεί να παραβλεφθεί. Τα Γλυπτά του Παρθενώνα είτε θα παραμείνουν στο Ηνωμένο Βασίλειο είτε θα έρθουν στην Ελλάδα. Νομίζω ότι θα συνεχίσουμε να συζητάμε και να διαφωνούμε επ΄ αυτού για πολλούς αιώνες ακόμη. Ωστόσο το γεγονός αυτού καθαυτού του διαλόγου και της διαφωνίας αποτελεί και φόρο τιμής στη σημασία των αντικειμένων αυτών. Πρέπει να πω ότι είμαι προκατει λημμένη στο συγκεκριμένο ζήτημα - ήμουν μόλις πέντε ετών όταν είδα τα Γλυπτά του Παρθενώνα στο Βρετανικό Μουσείο και αυτά ήταν που με έκαναν να θέλω να σπουδάσω την κλασική εποχή».

- Το θέμα του επόμενου βιβλίου σας; 

 «Γράφω ένα βιβλίο αναφορικά με το γέλιο στη ρωμαϊκή περίοδο- όχι το χιούμορ ή την κωμωδία αλλά το γέλιο αυτό καθαυτό. Το κείμενο μάλιστα ξεκινάει με ένα επεισόδιο που προέρχεται από τη γραμμένη στα ελληνικά ιστορία του Δίωνα του Κάσσιου, η οποία χρονολογείται από τα τέλη του 2ου αι. μ.Χ. Ο Κάσσιος παρακολουθεί τον αυτοκράτορα Κόμμοδο στο Κολοσσαίο να αποκεφαλίζει μια στρουθοκάμηλο και για να σταματήσει να γελάει παίρνει φύλλα δάφνης από το στεφάνι του, τα βάζει στο στόμα του και αρχίζει να μασάει- ή τουλάχιστον έτσι ισχυρίζεται».

- Ορίζεται άρα το γέλιο από διαφορετικές παραμέτρους στην αρχαιότητα- εννοώ το πότε θεωρείται αποδεκτό να γελά κανείς και πότε όχι, πότε οφείλει να γελά και πότε να σιωπά;  

«Εν μέρει. Θα έλεγα ότι κατά μεγάλο μέρος οι σημερινές αντιλήψεις για το γέλιο βρίσκονται σε αλληλεπικάλυψη με εκείνες των αρχαίων. Οπως όμως σε διαφορετικές κουλτούρες και πολιτισμούς, απαντώνται θέσεις και στάσεις που μοιάζουν πολύ περίεργες. Διάβαζα μία από αυτές τις ημέρες κάποιο απόσπασμα του Αριστοτέλη αναφορικά με τα σημεία όπου γαργαλιέται περισσότερο ο άνθρωπος. Αν ρωτούσαμε κάποιον σήμερα, αναμφίβολα θα υποδείκνυε τα σημεία κάτω από τη μασχάλη και τις πατούσες. Ο Αριστοτέλης λοιπόν αποδέχεται το πρώτο από αυτά, σημειώνει όμως ότι το κατ΄ εξοχήν σημείο όπου κάποιος γαργαλιέται περισσότερο από όλα είναι τα χείλη! Φυσικά όταν το συζήτησα με φίλους σε κανέναν δεν φάνηκε πιθανόν να γαργαλιέται κάποιος στα χείλη. Ομολογώ όμως ότι πειραματίστηκα με την αίσθηση και άρχισα να την αντιλαμβάνομαι- μπορείτε να το δοκιμάσετε κι εσείς, σας διαβεβαιώ ότι λειτουργεί!».

Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=56&artid=348599&dt=14/08/2010#ixzz0y3Y2IgPd

Ο μικρός και ασήμαντος Τολστόι

• 
  

  ΜΑΡΤΥΡΙΑ

• 
  

  Το αυτοκριτικό ημερολόγιο του συγγραφέα του «Πόλεμος και ειρήνη»

• ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΚΟΥΖΕΛΗ | Κυριακή 29 Αυγούστου 2010

«Είμαι τόσο ερωτευμένος όσο δεν πίστευα ότι θα μπορούσε κανείς να είναι» γράφει στο ημερολόγιό του, στις 12 Σεπτεμβρίου του 1862, ο 34χρονος Λέων Τολστόι. Εντεκα μέρες αργότερα, παντρεύεται τη 18χρονη Σοφία Αντρέεβνα Μπερς. Εκείνος, γόνος της ρωσικής αριστοκρατίας, είναι άνδρας με εμπειρίες, ασίγαστες εσωτερικές αναζητήσεις και φύσει αισιόδοξος. Εκείνη είναι κόρη γιατρού της αυτοκρατορικής αυλής, αναθρεμμένη με τις αξίες της οικογένειας και της παρθενίας και φύσει απαισιόδοξη. Οταν την παραμονή του γάμου ο Τολστόι της αποκαλύπτει το έντονο ερωτικό του παρελθόν, εκείνη το βρίσκει τόσο φοβερό που δεν νομίζει ότι θα το ξεπεράσει ποτέ. Περιορισμένη στην ιδιότητα της συζύγου και της μητέρας, ζει και στηρίζει την ευτυχία της στην αγάπη και στο ενδιαφέρον του συζύγου της. Ομως εκείνος, ήδη από τον πρώτο χρόνο, καταλαβαίνει ότι οι χαρές της οικογενειακής ζωής τον απομακρύνουν από τον αγώνα του για ηθική τελειοποίηση. « Είμαι μικρός και ασήμαντος », γράφει στο ημερολόγιό του το 1863, « Και το χειρότερο:αυτό συνέβη από τότε που παντρεύτηκα τη γυναίκα που αγαπώ ».

Ο γάμος τους διήρκεσε 48 χρόνια, μέχρι τον θάνατο του Τολστόι, και από αυτόν γεννήθηκαν δεκατρία παιδιά. Οι στιγμές ερωτικού πάθους, βαθιάς ψυχικής συνάφειας και αρμονικής συμβίωσης- κατά τις οποίες η Σοφία βοηθούσε τον σύζυγό της αντιγράφοντας τα χειρόγραφά του και σχολιάζοντας τα κείμενά του- εναλλάσσονταν με κρίσεις ανασφάλειας και ζήλιας από την πλευρά της κάθε φορά που ο Τολστόι,σε εποχές ασκητικού παροξυσμού, άφηνε το σπίτι για να αποσυρθεί σε ιδανικές περιοχές, ευνοϊκότερες για την ψυχική του καλλιέργεια. Ηταν δύσκολο για τη Σοφία να απαρνηθεί την πολυτέλεια και τις χαρές της ζωής στη μεγαλούπολη. Τον Τολστόι όμως η αντίφαση ανάμεσα στην άνετη ζωή του και στις επιταγές της συνείδησής του για προσφορά προς τον πλησίον, για ανακούφιση των δυστυχισμένων, τον δίχαζε βασανιστικά. Οι εντάσεις μεταξύ τους αυξήθηκαν μετά τη «θρησκευτική κρίση» του Τολστόι, κατά την οποία αποφάσισε να παραχωρήσει όλη του την περιουσία και τα έσοδα από τα συγγραφικά δικαιώματα του έργου του στον λαό της Ρωσίας. Επώδυνες συζητήσεις, διαφωνίες, αγωνία, πόνος, χωρισμοί και σμιξίματα χαρακτηρίζουν τα μισά χρόνια του γάμου τους. Στο τέλος, η Σοφία χάνει σχεδόν τα λογικά της. Επιχειρεί επανειλημμένα να αυτοκτονήσει, κατασκοπεύει τον Τολστόι, όταν αυτός λείπει ψαχουλεύει τα χαρτιά του. Εκείνος τη λυπάται αλλά και την αποστρέφεται. Το βράδυ της 28ης Οκτωβρίου του 1910 φεύγει από το σπίτι. Πεθαίνει τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς, στο Αστάποβο της Περιφέρειας Ριαζάν, από πνευμονία. Η Σοφία πεθαίνει εννέα χρόνια αργότερα.

Οι σκέψεις και οι εσωτερικές διαδρομές των δύο πρωταγωνιστικών χαρακτήρων παρουσιάζονται με άμεσο τρόπο μέσα από καταγραφές στα προσωπικά τους ημερολόγια και επιστολές προς οικείους. Ενδιάμεσα, η Τατιάνα Τολστόι, ως αυτόπτης μάρτυρας, εξομολογείται το δράμα των γονιών της με ειλικρίνεια, ευαισθησία και επιείκεια που καταπλήσσουν έναν αναγνώστη με ψυχαναλυτική σκέψη. Τα τραύματα που άφησε αυτή η ταραγμένη σχέση στα παιδιά τα εικάζουμε μόνο, καθώς αυτή η πλευρά επισκιάζεται στην αφήγηση από την αγάπη για τους γονείς, τον θαυμασμό για τον πατέρα και την κατανόηση για τη μητέρα. Παρ΄ όλα αυτά, αυτό το σύντομο κείμενο δεν παύει να αποτελεί μια συγκινητική περιγραφή της ζωής «δύο ανθρώπων που ήταν τόσο κοντά ο ένας στον άλλο χάρη στην αμοιβαία αγάπη τους όσο μακριά ήταν λόγω των διαφορετικών επιθυμιών τους» και μια μαρτυρία από πρώτο χέρι για την «ιδιαίτερη περίπτωση μιας αιώνιας μάχης: τον αγώνα της δύναμης του πνεύματος με το μεγαλείο της σάρκας».

• Η πρωτότοκη

Η Τατιάνα Λβόβνα Σουχότινα-Τολστάγια (1864-1950) ήταν η μεγαλύτερη κόρη του Τολστόι.Σπούδασε ζωγραφική στη Σχολή Καλών Τεχνών της Μόσχας με διάσημους δασκάλους.Εζησε στο πατρικό της σπίτι ως το 1899, όταν,συνεπαρμένη από μεγάλο έρωτα και προς μεγάλη θλίψη του πατέρα της,παντρεύτηκε τον Μιχαήλ Σεργκέεβιτς Σούκοτιν,έναν άνδρα πολύ μεγαλύτερό της,χήρο με έξι παιδιά,με τον οποίο απέκτησε μία κόρη.Το 1925 μετανάστευσε με την κόρη της στο Παρίσι και γρήγορα το σπίτι της έγινε κέντρο των ρώσων εμιγκρέδων καλλιτεχνών και διανοουμένων.Αυτό το κείμενο για τον πατέρα της γράφτηκε στα γαλλικά και πρωτοδημοσιεύτηκε τον Ιούλιο του 1928 στο περιοδικό «Εurope» (αρ.67).

Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=56&artid=351078&dt=29/08/2010#ixzz0y3WFAq6u

Ο Εμφύλιος Πόλεμος συνεχίζεται...

• Μελέτη επιχειρεί να αναδείξει υπό ποίους όρους συγκροτήθηκε και έδρασε ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας

• Του Κωστα Kαρακωτια, Η Καθημερινή, 29/08/2010

• Νικος Μαραντζιδης Δημοκρατικος Στρατός Ελλάδας 1946 - 1949, εκδ. Αλεξάνδρεια, σελ. 197

«Απόλυτη ησυχία στον Γράμμο. Απόλυτη», διαπιστώνει και γράφει η Ελενα Χουζούρη στην προτελευταία φράση του μυθιστορήματος της «Πατρίδα από βαμβάκι», ήρωας του οποίου είναι ένας κομμουνιστής γιατρός, αντάρτης στον Γράμμο και αργότερα πρόσφυγας στην Τασκένδη. Ησυχία όμως για τον Γράμμο και για τον Εμφύλιο Πόλεμο που εκτυλίχθηκε κυρίως εκεί, παρ’ όλο που πέρασαν εξήντα χρόνια από το τέλος του, δεν υπάρχει. Η ησυχία βέβαια δεν ταράσσεται από τους ήχους των όπλων, αλλά από το υπαρκτό και έντονο ακόμα αίτημα για την ιστορική και μυθοπλαστική επανάγνωση και διερεύνηση του Εμφυλίου και της πολυεπίπεδης τομής που επέφερε στην ελληνική κοινωνία. Οι διατυπώσεις όμως και οι απόπειρες πραγμάτωσης του αιτήματος αυτού δεν είναι καθόλου ουδέτερες. Στο ιστορικό και ερευνητικό πεδίο εκδιπλώνονται και συγκρούονται διαφορετικές οπτικές και προσεγγίσεις, πολιτικές αλλά και επιστημονικές θέσεις, προσπάθειες δικαίωσης ή ακύρωσης των παρελθόντων ατομικών και συλλογικών πρακτικών και ο Εμφύλιος Πόλεμος φαντάζει σαν να συνεχίζεται με άλλα μέσα.

Η εμφάνιση δε την τελευταία δεκαετία μιας ομάδας ερευνητών, που αποκλήθηκαν «αναθεωρητές», «νέο κύμα» και «νέο ρεύμα», με δηλωμένη την πρόθεσή τους να αμφισβητήσουν την κυρίαρχη και παγιωμένη ερμηνεία της Αριστεράς για την επίδικη δεκαετία 1940 - 1950 και τον Εμφύλιο, πυροδότησε μια οξύτατη διαμάχη στο εσωτερικό της κοινότητας των ιστορικών, η οποία συνεχίζεται με αμείωτη ένταση. Οι αριστεροί ιστορικοί αντιμετώπισαν αρκετά σπασμωδικά την εμφάνιση αυτής της ομάδας και της οπτικής της και μαζί με τα αντεπιχειρήματά τους, συχνά, ξέπεφταν σε μια παρωχημένη συνωμοσιολογία. Ετσι ο καιρός μάλλον δεν είναι μόνο για μυθιστορήματα, όπως νομίζει και σημειώνει η Χουζούρη στην τελευταία φράση της αφήγησής της, αλλά ακόμα προσφέρεται για συγκρούσεις, θεωρητικές βέβαια, και κάθε είδους φορτίσεις. Σ’ αυτό το σχετικά σχηματικά ιδωμένο διανοητικό πλαίσιο, ο Νίκος Μαραντζίδης, καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Μακεδονίας και από τους κύριους εκφραστές του «νέου ρεύματος», μετά την ενασχόλησή του με διάφορες εγχώριες εκδηλώσεις του κομμουνιστικού φαινομένου, τώρα εστιάζει την προσοχή του στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας, στο ομώνυμο βιβλίο του, που κυκλοφόρησε πρόσφατα.

Ο Μαραντζίδης στη σύντομη, αλλά εξαιρετικά περιεκτική μελέτη του, προσπαθεί να αναλύσει και να αναδείξει τις βασικές, κατ’ αυτόν, πλευρές που συγκροτούν την εμφάνιση και την δράση του Δημοκρατικού Στρατού.

• Αριστερά

Ο συγγραφέας ξεκινά με τη διερεύνηση της καταγραφής του ΔΣΕ στη συλλογική μνήμη της Αριστεράς και τη διακύμανσή της ανάλογα με τη συγκυρία στο εσωτερικό της. Διαπιστώνει δε ότι τα τελευταία χρόνια έχει ενταθεί η ανάδειξη και η υπεράσπιση της δράσης του ΔΣΕ. Στη συνέχεια εξετάζει και προβάλλει το ζήτημα της βοήθειας που παρείχαν τα νέα τότε σοσιαλιστικά κράτη.

Με τη χρήση πολλών εγγράφων από τα αρχεία τους, αποκαλύπτει και περιγράφει μια σημαντική ροή πολεμικού υλικού από αυτά στον ΔΣΕ. Προχωρώντας μελετά τη δημογραφική και κοινωνική σύνθεση του ΔΣΕ και τις σχέσεις του με τις διάφορες εθνοτικές ομάδες και κυρίως με τους Σλαβομακεδόνες. Ανακαλύπτει ότι υπεραντιπροσωπεύονταν οι αγρότες, οι οποίοι βέβαια είχαν χαμηλό μορφωτικό επίπεδο, ενώ προς το τέλος κυρίως του Εμφυλίου οι Σλαβομακεδόνες αποτελούσαν το 30% και πλέον της δύναμης του ΔΣΕ. Στέκεται στην αυτονόητη μάλλον επικυριαρχία του ΚΚΕ στον ΔΣΕ και μελετά τη δυαδική ιεραρχική δομή του ΔΣΕ με τη συνύπαρξη στρατιωτικού διοικητή και πολιτικού επιτρόπου. 

Εντοπίζει τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της πολεμικής τακτικής του ΔΣΕ και διερευνά τις αιτίες που επηρέαζαν το αξιόμαχό του, όπως τις ανθρώπινες απώλειες, την ελλιπή επάνδρωση των μονάδων, το προβληματικό πολεμικό υλικό, την τρομακτική πείνα, την έλλειψη υπόδησης και ένδυσης, τις λιποταξίες, την προβληματική περίθαλψη των τραυματιών, την ψυχολογική κατάρρευση.

Συνεχίζοντας, εστιάζει την προσοχή του σε ζητήματα σχετικά αποσιωπημένα, όπως οι βίαιες στρατολογήσεις και οι σχέσεις των δύο φύλων, η καθημερινότητα στα βουνά. Ερευνά ακόμα τις δικαστικές πρακτικές του ΔΣΕ και τους τρόπους οργάνωσης, έστω διακηρυκτικά περισσότερο, της κοινωνίας στις ανταρτοκρατούμενες περιοχές.

O Mαραντζίδης, οργανώνει το ερευνητικό του σχέδιο με τη μεθοδική χρήση της υπάρχουσας βιβλιογραφίας και με το νέο αρχειακό υλικό από τα πρώην σοσιαλιστικά κράτη που φέρνει στο φως. Η ιστορική αφήγηση όμως που συγκροτεί, φαίνεται προσαρμοσμένη σε μια υπάρχουσα ήδη συγκεκριμένη οπτική. Eισαγωγικά κιόλας δηλώνει με απόλυτο τρόπο σχεδόν, ότι ο ΔΣΕ «υπήρξε η ενσυνείδητη πολιτική επιλογή της κομμουνιστικής ηγεσίας για την κλιμάκωση του αγώνα της, με στόχο την κατάληψη της εξουσίας με έναν συνδυασμό ένοπλων και πολιτικών μέσων».

Ετσι το ερώτημα πώς και γιατί δημιουργήθηκε ο ΔΣΕ δεν τίθεται, γιατί έχει ήδη απαντηθεί από τον συγγραφέα. Η πολιτική συγκυρία μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας, η Λευκή Τρομοκρατία, οι διώξεις, οι δολοφονίες, οι φυλακίσεις, οι άνθρωποι που άφηναν το βιος τους και ξανάβγαιναν στο βουνό για προστασία, υποτιμούνται σοκαριστικά από τον Μαραντζίδη. Γι’ αυτό, στην εισαγωγή του και πάλι, σημειώνει αξιωματικά, ότι όλα τα παραπάνω «έπαιξαν μάλλον δευτερεύοντα και νομιμοποιητικό ρόλο στη συνείδηση της ηγεσίας και των κύκλων που επιθυμούσαν τη “ρεβάνς” των ηττημένων του Δεκέμβρη». Η διαμορφωμένη ήδη άποψη του Μαραντζίδη είναι έκδηλη όταν παρουσιάζει σχεδόν ως απάνθρωπες τις πολιτικές και τις πρακτικές του ΚΚΕ και του ΔΣΕ στην επικράτειά του, την οποία θεωρεί και ως πρόπλασμα της ενδεχόμενης λαϊκής δημοκρατίας.

Προφανώς, το ΚΚΕ της εποχής, (όπως και το τωρινό), είναι ένα σταλινικό κόμμα με πολλές, πάρα πολλές, σκοτεινές περιοχές στην πορεία του, αλλά ο Μαραντζίδης φαίνεται να ξεχνά ότι η συγκεκριμένη έρευνά του αφορά ένα κόμμα εν πολέμω και ότι ο χώρος όπου αυτό δρα και κυριαρχεί είναι ταυτόχρονα και πεδίο μάχης όπου διακυβεύεται καθημερινά η ύπαρξή του. Μάλλον λοιπόν η στιγμή δεν προσφέρεται για την εξαγωγή συμπερασμάτων. Αλλωστε, τότε και στον χώρο κυριαρχίας του κυβερνητικού στρατού ούτε οι αιχμάλωτοι επιζούσαν ούτε οι αντιφρονούντες κυκλοφορούσαν ελεύθεροι.

• Αντιφάσεις

Στη συστηματικά αρθρωμένη έρευνα και προβληματική του συγγραφέα υπάρχουν πάντως κενά και ελλείψεις, όπως οι σχεδόν μηδαμινές αναφορές στον ΔΣΕ στην υπόλοιπη Ελλάδα και τα εκεί χαρακτηριστικά του, αντιφάσεις, όπως αυτή ανάμεσα στον περιγραφόμενο πακτωλό βοήθειας από τα τότε σοσιαλιστικά κράτη και την απόλυτη υλική ένδεια και την πείνα των ανταρτών, γενικεύσεις, όπως η αναγωγή σε κανόνα κάποιων αναφερόμενων περιστατικών σε αφηγήσεις παλιών μαχητών.

Το βιβλίο του Μαραντζίδη όμως κεντρίζει το ενδιαφέρον και μακριά από τους άκριτους επαίνους όσων φαντασιώνονται ότι είναι οι μόνοι φιλελεύθεροι στην Ελλάδα ή τις άκριτες καταγγελίες κάποιων αριστερών που αναπαράγουν ξεπερασμένες συνωμοσιολογικές αντιλήψεις, προκαλεί σε διάλογο, οξύ μεν, αλλά με επιχειρήματα.

Εμμονή στη φθορά και το γήρας

• Ο Φίλιπ Ροθ στο τελευταίο του βιβλίο επαναλαμβάνει τη θεματολογία του

• Της Ντορας Mακρη, Η Καθημερινή, 29/08/2010

• ΦΙΛΙΠ ΡΟΘ Η ταπείνωση, εκδ. Πόλις, σελ. 170

Θεωρείται ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της σύγχρονης αμερικανικής λογοτεχνίας, ο συγγραφέας που στα 26 μυθιστορήματά του συνδυάζει αριστοτεχνικά τη μεταμοντέρνα αισθητική με τη διεισδυτική κριτική της αμερικανικής ιστορίας. Ο Ροθ είναι ο πιο πολυδιαβασμένος και πολυβραβευμένος Aμερικανός πεζογράφος, μόνιμος υποψήφιος για το Νομπέλ Λογοτεχνίας, ο μόνος εν ζωή συγγραφέας που τα Απαντά του εκδίδονται σε πλήρη και οριστική έκδοση από τη Library of America.

Κι όμως, η τελευταία του νουβέλα απογοητεύει ακόμη και τους πιο φανατικούς αναγνώστες του. Στο σύντομο αυτό μυθιστόρημα πρωταγωνιστεί ο 65χρονος Σάιμον Αξλερ, ο τελευταίος «από τους πιο μεγάλους κλασικούς ηθοποιούς της αμερικανικής σκηνής», που όμως εξαιτίας της απώλειας του υποκριτικού του ταλέντου, βιώνει συμπτώματα κατάρρευσης. Η απομόνωση που συνοδεύεται από την εγκατάλειψη της συζύγου και του κοινού του, δίνουν αφορμή για μια κουραστική επανάληψη –στο πρώτο μέρος του βιβλίου– της πρόσφατης θεματολογίας του Ροθ (σωματική φθορά, γήρας, θάνατος, αυτοκτονία).

Ωστόσο, στο δεύτερο μέρος και προς εκπλήρωση των μύχιων πόθων του, στη ζωή του Αξλερ εισβάλλει η 40χρονη Πεγκίην, κόρη ηθοποιών, πρώην φίλων του. Η γυναίκα αυτή γίνεται αντικείμενο των ερωτικών του φαντασιώσεων: παρά την προηγούμενη αμιγή ομοφυλοφιλική της δραστηριότητα, η Πεγκίην υποκύπτει στην επιθυμία της για τον Αξλερ και μαζί μπλέκονται σε έναν παράφορο και παράτολμο έρωτα. Ο ήρωας επιδίδεται στη μεταμόρφωση της Πεγκίην σε μια γυναίκα γεμάτη θηλυκότητα, ενώ συγχρόνως ο ίδιος ανακτά τη σφριγηλότητα και την αρρενωπότητα των ώριμων χρόνων του, γεγονός που ο Ροθ περιγράφει λεπτομερώς, παρουσιάζοντας διεξοδικά τις σαδομαζοχιστικές συνευρέσεις του ζευγαριού που ενίοτε καταλήγουν σε μπερδεμένο m�nage trois. Ομως, η ελπίδα διάσωσης που φάνηκε να ενσαρκώνει η Πεγκίην γίνεται αιτία της καταστροφής του, καθώς η απρόβλεπτη γυναίκα τον εγκαταλείπει, βάζοντας τέλος στις αυταπάτες του για μια καθυστερημένη ευκαιρία δημιουργίας οικογένειας.

Η ταπείνωσή του είναι ολοκληρωτική. Στο συγχυσμένο του μυαλό αναδύεται ξανά ο πραγματικός του εαυτός: ο αποτυχημένος ηθοποιός, το γερασμένο σώμα, το φάντασμα αυτού που ήταν κάποτε. Ο Αξλερ αποφασίζει να υποδυθεί τον ρόλο του Κονσταντίν Γκαβρίλοβιτς Τρέπλιεφ από τον «Γλάρο» του Τσέχωφ που αυτοκτονεί επί σκηνής. Ο ρόλος που κάποτε τον καθιέρωσε ως ηθοποιό είναι αυτός που επιλέγει για να δώσει τέλος στη ζωή του.

Τη μυθιστοριογραφία του Ροθ πάντοτε διέκρινε η τάση για υπερβολή, που στο μεγαλύτερο μέρος της συνίσταται στην απερίφραστη σεξουαλική διατύπωση ερωτικών σκηνών ή φαντασιώσεων. Για παράδειγμα, «Το σύνδρομο Πόρτνοϊ» (1969), που του χάρισε λογοτεχνική αναγνώριση, είναι ένας σκανδαλιστικός μονόλογος του ήρωα για τον αυνανισμό και το σεξ. Ομως, το Σύνδρομο εκδόθηκε στην κορύφωση της σεξουαλικής απελευθέρωσης και των καταγγελιών για κοινωνική υποκρισία. Στο βραβευμένο με National Book Award «Θέατρο του Σάμπαθ» (1995), ο χυδαίος και λάγνος Μίκυ Σάμπαθ είναι καταδικασμένος να ζει τις επιπτώσεις της αποκλίνουσας σεξουαλικότητάς του. Η ερωτική ζωτικότητά του γίνεται η νέμεσίς του, αφού καταλήγει να εκλιπαρεί τον θάνατό του χωρίς ο ίδιος να έχει το κουράγιο να τερματίσει την άθλια ζωή του. Αν και σε μερικούς αναγνώστες οι αντισυμβατικοί ήρωες του Ροθ ίσως εμπνέουν αντιπάθεια, είναι σύνθετοι και καλοδουλεμένοι και όχι μονοδιάστατοι και σχηματικοί, όπως ο Αξλερ. Επιπλέον, η αποτύπωση του ερωτικού πόθου ή της ερωτικής πράξης δεν εξαντλείται στην ωμή περιγραφή των σεξουαλικών πρακτικών, όπως στην «Ταπείνωση», αλλά αναδεικνύει την υπαρξιακή υπόσταση του ανθρώπου που βιώνει τον έρωτα. Αν και υπάρχουν ορισμένες καλές μυθιστορηματικές στιγμές όπου ο αναγνώστης αισθάνεται τη σαγηνευτική δύναμη της πυκνής, αυτοσαρκαστικής γραφής του Ροθ, εντούτοις η νουβέλα στερείται δραματικής ολότητας, ενώ οι σεξουαλικές περιγραφές αγγίζουν τα όρια της πορνογραφίας. Ως απόδειξη, επικαλούμαστε τη βράβευση του Ροθ από το Literary Review με το βραβείο χειρότερου σεξ στη λογοτεχνία. (Προηγούμενοι νικητές, οι Μέιλερ και Σεμπάστιαν Φοκς, ενώ συνυποψήφιοί του, οι Τζον Μπάνβιλ και Αμος Οζ).

Γεννιέται ωστόσο το ερώτημα, γιατί ένας συγγραφέας με εξασφαλισμένη θέση στο λογοτεχνικό κανόνα παρασύρεται στην άκριτη δημοσίευση μυθιστορημάτων; Σε τι εξυπηρετεί η επίδειξη παραγωγικότητας από τον Ροθ που με το έργο του έχει συμβάλει στον επανακαθορισμό του κοινωνικού ρόλου της λογοτεχνίας; Ο 77χρονος συγγραφέας φαίνεται να έχει υποκύψει στον πειρασμό της ένταξής του στο λογοτεχνικό star system, μετατρέποντας το πρόσφατο έργο του σε αναλώσιμο καταναλωτικό προϊόν, η «αξία» του οποίου εξαρτάται από το μάρκετινγκ και τον αριθμό των πωληθέντων αντιτύπων.

Ο Φάκελος της Κύπρου στη λογοτεχνία

• Ο ρόλος του Μακάριου, η εισβολή του «Αττίλα», η καταστροφή, η διχοτόμηση

• Του Θεοδωρου Ι. Ζιακα, Η Καθημερινή, 29-08-10

Τα παρασιτικά κατεστημένα, που προέκυψαν στην Ελλάδα και στην Κύπρο από την εθνική καταστροφή του 1974 (τουρκική κατάκτηση), φαντάστηκαν ότι αν παραχωρήσουν τον εθνικό τους χώρο στην Ε.Ε. αυτή θα εγγυηθεί την επιβίωσή τους. Δεν άφησαν, έτσι, ούτε σπιθαμή πολιτικής, παραγωγικής και πολιτισμικής ενδοχώρας. Εσφαλαν. Και καθώς η γεωπολιτική δεν ανέχεται το κενό, το κακό σενάριο είναι να μας απορροφήσουν οι ισχυρότεροι γείτονες: ο Σιωνισμός και ο Νεοοθωμανισμός. Ενώ το καλό σενάριο, καθώς έχει μετανεωτερικό πρόσημο, υπερβαίνει κατά πολύ την τρέχουσα νοημοσύνη μας. Στις στιγμές αυτές, της απόλυτης αμηχανίας, εμφανίζεται από το πουθενά, από το κυπριακό λογοτεχνικό περιθώριο, ένα μεγάλο μυθιστόρημα. Μεγάλο με όλη τη σημασία της λέξης, γιατί φωτίζει ολόκληρη την εποχή του νεωτερικού μας «τέλους», γκρεμίζοντας τις ιδεολογικές αφηγήσεις και τα εμβληματικά είδωλα, που το υποστυλώνουν. Το «ψηλότερο» απ’ αυτά είναι ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος ο Γ΄, ο Εθνάρχης, ο «Κάστρο της Μεσογείου», ο κατά κόσμον Μιχαήλ Χριστοδούλου, ο άνθρωπος που γεννήθηκε από τις πέτρες του πιο έρημου χωριού, μιας οπισθοδρομικής επαρχίας, του πιο μακρινού ελληνικού νησιού και χάραξε όσο κανείς άλλος την πορεία της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

• Ονήσιλος

Ο τίτλος του Μυθιστορήματος παραπέμπει στον Ονήσιλο, τον νεαρό Κύπριο επαναστάτη, για τον οποίο μιλά ο Ηρόδοτος και έγραψε το συνταρακτικό ποίημά του ο μεγάλος Κύπριος ποιητής Παντελής Μηχανικός. Θαρρώντας ότι οι Κύπριοι πρέπει να πάψουν να είναι δούλοι των Περσών, ο Ονήσιλος στράφηκε εναντίον του «ρεαλιστή» βασιλιά αδελφού του, τον ανέτρεψε και ενώθηκε με τους ξεσηκωμένους Ελληνες της Ιωνίας. Αλλά τον πρόδωσαν. Και κρέμασαν το κεφάλι του στην πύλη της Σαλαμίνας (δίπλα στη σημερινή Αμμόχωστο). Στο καύκαλό του όμως πήγε κι έφτιαξε την κυψέλη του ένα μελίσσι. Για το παράδοξο του πράγματος το Μαντείο έδωσε ξεκάθαρο χρησμό: «Την μεν κεφαλήν κατελόντας θάψαι, Ονησίλω δε θύειν ως ήρωι ανά παν έτος». Ο Ονήσιλος έγινε έτσι το διαχρονικό σύμβολο του αγώνα για την Ενωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Σύμβολο που θεμελιώνει ταυτότητα. Και εισβάλλει σαν εφιάλτης το 1975, να μας ταράξει τον ύπνο, με τους αδυσώπητους στίχους του Παντελή Μηχανικού: «Δέκα χιλιάδες μέλισσες έστειλε ο Ονήσιλος / κι όλες ψοφήσανε πάνω στο παχύ μας δέρμα / χωρίς τίποτε να νιώσουμε».

Οι μέλισσες του Μηχανικού είχαν στόχο τον Μακάριο, γιατί αυτός ήταν που φορούσε το «παχύ μας δέρμα». Αλλες δέκα χιλιάδες, από το ίδιο μελίσσι, εξαπολύει σήμερα κατά πάνω μας, στα χνάρια του Μηχανικού, ο ποιητής Αντης Ροδίτης. -Κατά πάνω μας, γιατί εξακολουθούμε να μην καταλαβαίνουμε ότι οι συμφορές που μας βρήκαν έχουν την πηγή τους στο ξεπούλημα της Ενωσης. Εδώ ο συγγραφέας εισάγει ένα απίστευτο γεγονός, το γεγονός-κλειδί του Μυθιστορήματος: Στις 20 Αυγούστου 1964, ο Πέτρος Γαρουφαλιάς, υπουργός Εξωτερικών του Γεωργίου Παπανδρέου, κομίζει στον Μακάριο, εκ μέρους της ελληνικής Κυβέρνησης, αμερικανική πρόταση άμεσης Ενωσης, χωρίς τα γνωστά ανταλλάγματα προς την Τουρκία των δύο σχεδίων Ατσεσον. Το ειδικό βάρος της υπερδύναμης και η παρουσία στην Κύπρο ελληνικής Μεραρχίας με δύναμη Σώματος στρατού, απέτρεπαν εκ προοιμίου κάθε ενδεχόμενη τουρκική απειλή. Ποια ήταν η απάντηση του Εθνάρχη μας; Απέρριψε την πρόταση!

Αν ο Μακάριος δεχόταν την Ενωση, οι Αμερικανοί δεν θα στρέφονταν προς την Τουρκία. Η Κύπρος θα γινόταν ένα ελληνικό νησί σαν όλα τα άλλα. Ούτε Δικτατορία θα είχαμε, ούτε τουρκική κατάκτηση. Ούτε πρόσφυγες, ούτε αγνοούμενους. Και βέβαια ούτε το χειρότερο απ’ όλα: τα βαμπιρικά εκβλαστήματα της καταστροφής. Αλλη θα ήταν η θέση του Ελληνισμού στον κόσμο. Το «εάν» όμως και τα υποθετικά σενάρια, δεν έχουν νόημα στην ιστορία, μας νουθετεί αυστηρά η κρατούσα ιστοριογραφική επιστήμη. Ο,τι έγινε, καλώς καμωμένο. Αυτό επέβαλαν οι συνθήκες - αυτό έγινε. Κι αν δεν έγινε κάτι άλλο, δεν θα ήταν εφικτό. Και εν πάση περιπτώσει είναι θέμα ενδελεχούς επιστημονικής έρευνας και ειδικών πανεπιστημιακών διατριβών. Τι θέλουν και ανακατεύονται εδώ οι ποιητές; Τίποτα τέτοιο δεν συνέβη στις 20 Αυγούστου 1964. Δεν μπορεί η πραγματικότητα να είναι άλλη απ’ αυτήν που δέχονται τα καλά τα κόμματά μας, όλα χωρίς εξαίρεση. Για την καταστροφή φταίει η ιμπεριαλιστική Αμερική και η χουντική Ελλάδα – τέλος. Οχι οι καημένοι οι Κύπριοι κι ο μεγάλος χαρισματικός τους Ηγέτης.

• Αρχεία του Φόρεϊν Οφις

Ο αναγνώστης δεν είναι βέβαια ιστοριοδίφης, για να ξέρει τι λένε τα αρχεία του Φόρεϊν Οφις. Αυτό που ξέρει είναι ότι κάτι δεν πάει καλά με την κυρίαρχη αφήγηση. Γιατί δεν είναι δυνατόν, ενώ έχεις έναν τόσο μεγάλο Ηγέτη και βαδίζεις συνεχώς από θρίαμβο σε θρίαμβο, να καταλήγεις στην καταστροφή. Θα ακούσει, λοιπόν, ευχαρίστως τη «φανταστική» αφήγηση των Μελισσών: Η Ενωση εγκαταλείφθηκε και η καταστροφή έγινε αναπόφευκτη, όχι γιατί ήταν «ανέφικτη», αλλά γιατί απλά δεν συνέφερε. α) Τον ίδιο τον «Εθνάρχη». β) Την κυπριακή άρχουσα οικονομική τάξη, η οποία θα ζημιωνόταν από την ένωση με την Ψωροκώσταινα. γ) Το ΑΚΕΛ, που «ήθελε την Ενωση», αλλά «μιας ελεύθερης Κύπρου με μια ελεύθερη -μη νατοϊκή- Ελλάδα». Ολα τούτα μαζί ήταν το «παχύ μας δέρμα», πάνω στο οποίο ψόφησαν οι μέλισσες του Ονήσιλου. Οι μέλισσες της εθνικής συνείδησης.

Ωραία, δεν νιώσαμε τα τσιμπήματα. Δεν μας «συνέφερε». Δεν ξέραμε όμως ότι το εθνικό συμφέρον είναι η βάση των προσωπικών και των ταξικών συμφερόντων; Το υποτιμήσαμε λοιπόν. Και το πουλήσαμε. Αλλά, πού θα στηρίξουμε τώρα την επιβίωσή μας; Στην «παγκοσμιοποίηση»; Στην «ευρωπαϊκή σύγκλιση»; Ή στον Νταβούτογλου; Ω της εθνικής κουταμάρας βάθος αμέτρητο.

Ρωσία καλεί ανθρωπότητα

• Γράφει η Σοφία Νικολαΐδου, ΤΑ ΝΕΑ, Σάββατο, 28 Αυγούστου 2010

Ενα συγγραφικό ταμπεραμέντο που δεν συμβιβαζόταν με τίποτα. Ο Αντρέγιεφ υπήρξε το λογοτεχνικό αστέρι της εποχής του. Χιλιάδες αντίτυπα, διθυραμβικές κριτικές. Στα έργα του θέτει σπαρακτικά φιλοσοφικά ερωτήματα και εστιάζει σε πολύπλοκες ψυχολογικές καταστάσεις. Ρώσικος ρεαλισμός, που καταβυθίζεται στην ανθρώπινη ύπαρξη

Ο Αντρέγιεφ (1871-1919) υπήρξε πρωτότυπος και αμφιλεγόμενος. Εζησε σε μια εποχή κρίσεων και ανατροπών στη Ρωσία- και στον κόσμο ολόκληρο. Η παλιά τάξη πραγμάτων καταποντιζόταν, ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος σφράγιζε, με άφθονο αίμα, το τέλος μιας εποχής. Καταθλιπτικός, ταλανιζόταν από κρίσεις αμφιβολίας. Πότης και ασυμβίβαστος. Προσπάθησε ανεπιτυχώς να αυτοκτονήσει, όταν ήταν φοιτητής. Σπάνιο ταλέντο στη φωτογραφία, έγραψε διηγήματα και θεατρικά έργα. Οι κριτικοί τσακώνονταν ποιος θα τον εγκωμιάσει πρώτος. Οι εκδόσεις των έργων του εξαντλούνταν λίγες μέρες μετά την πρώτη τους κυκλοφορία. Οι αναγνώστες τον μισούσαν ή τον λάτρευαν. Η λογοκρισία απαγόρευε τις παραστάσεις του. Η κόμισσα Τολστόι ζήτησε την κεφαλή του επί πίνακι, γιατί εξέθετε τα σεξουαλικά προβλήματα των νέων. «Θέλω να γίνω ο απόστολος της αυτοκαταστροφής. Θέλω με το βιβλίο μου να επηρεάσω τη λογική, τα συναισθήματα, τα νεύρα του ανθρώπου, ολόκληρη τη ζωώδη του φύση», σημείωνε στο ημερολόγιό του. Η τρανταχτή επιτυχία ξεχνιέται, τις περισσότερες φορές, μετά θάνατον. Η λήθη είναι η αναγνωστική μοίρα των πολύ επιτυχημένων. Ο Αντρέγιεφ διέψευσε τα λογοτεχνικά προγνωστικά.

Στο διήγημα «Η σκέψη», ο γιατρός Ιγκνάτγεβιτς Κερζέντσεφ διαπράττει φόνο. Κλείνεται σε ψυχιατρείο. Η αστυνομική έρευνα μελετά τα ημερολόγιά του. Αυτά αποτελούν τη βάση της δικαστικής πραγματογνωμοσύνης. Ο αφηγητής αναφέρεται στο θύμα του, τον Αλεξέι Κωνσταντίνοβιτς Σαβιέλοφ, στενό του φίλο από το γυμνάσιο, και στη σύζυγο του φίλου του Τατιάνα Νικολάγεβνα. Θυμίζει ότι της έκανε πρόταση γάμου, δυο χρόνια προτού εκείνη επιλέξει τον Αλεξέι.

Μέσα από έναν σπαρακτικό μονόλογο, ο αφηγητής, μιλάει για το έγκλημα και την τρέλα.

Αναφέρεται στον Ντοστογιέφσκι και τον Μωπασάν. Ψαύει τη σκοτεινή ρίζα της παράνοιας. Την τυφλή αφετηρία της. Εκφυλισμός ή απόφαση; Για ποιο λόγο δολοφονεί τον φίλο του ο γιατρός; Επειδή αγαπούσε την Τατιάνα, όπως ο ίδιος αποκαλύπτει; Ή επειδή η Τατιάνα αγαπούσε τον άντρα της, όπως επιμένει η ίδια; Μέσα στον στρόβιλο της αφηγηματικής τρέλας, κάθε παραλογισμός ακούγεται λογικός και πειστικός.

Τρέλα και βία: το κεφάλι του θύματος γίνεται κομμάτια. Σαλεμένος νους και υπερβολική προσοχή, ταυτόχρονα. Συναισθηματικό χάος και νοητική ευταξία. Ο αφηγητής αναπτύσσει τον πρωτοπρόσωπο λόγο του κι εμείς ακούμε τη φωνή του να ανεβοκατεβαίνει κλίμακες αισθημάτων, να χτίζει και να γκρεμίζει σκέψεις και λογικές συνεπαγωγές, να αντηχεί σε ένα άδειο δωμάτιο.

• Ομοβροντία

Στο δεύτερο διήγημα του τόμου, με τίτλο «Ο κυβερνήτης», ο κυβερνήτης Πιοτρ Ιλιτς αναγκάζεται να αντιμετωπίσει έξαλλους εργάτες εργοστασίου, μετά από τρεις εβδομάδες απεργίας. Πετούν πέτρες, πληγώνουν τον αρχηγό της αστυνομίας. Ο κυβερνήτης κάνει νόημα. Ακολουθεί ομοβροντία πυρών. Σαράντα επτά νεκροί, ανάμεσά τους εννιά γυναίκες και τρία παιδιά. Τρία μικρά κοριτσάκια.

Ο κυβερνήτης ζητά να δει τα πτώματα, σηκώνει το πανί που τα σκεπάζει. Αρχίζει η αντίστροφη μέτρηση. Μέσα από μια πλοκή χωρίς τρανταχτά γεγονότα, μέσα σε μια ασφυκτική ατμόσφαιρα, ο κυβερνήτης θεωρείται ξεγραμμένος. Ολοι τον αντιμετωπίζουν σαν μέλλοντα νεκρό: η γυναίκα του, η οικογένειά του, οι άνθρωποι γύρω του. Η περιοχή βοά: κάποιος θα τον σκοτώσει. Το δίχτυ πέφτει πάνω του αναπόδραστο κι αρχίζει να τον σφίγγει.

Πάνω σ΄ αυτόν τον καμβά, σκηνοθετείται ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά διηγήματα που έχω διαβάσει. Με λεπταίσθητες πινελιές, πεταμένα λόγια και ασήμαντες πράξεις, όλοι πείθονται πως αυτό που είναι να συμβεί θα συμβεί. Και πράγματι συμβαίνει, ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία.

Ο κυβερνήτης δέχεται επιστολές, απειλές, συμβουλές. Δεν εγκαταλείπει το πόστο του. Η κάθε φράση μετεωρίζεται και, την ίδια στιγμή, παίρνει τη θέση της στο αφηγηματικό σχέδιο. Η μετάφραση του κειμένου, με τον αφηγηματικό ρυθμό σε πλήρη ένταση, επιλέγει και συναρμόζει τις λέξεις της με συγγραφική μαεστρία.