Ο Ροΐδης έκανε τον έξυπνο για να εντυπωσιάσει

Ο Εμμ. Ροΐδης πίστευε ότι ένα έργο έπρεπε «να αρέσκη εις τους πολλούς και συγχρόνως εις τους ολίγους, ήτοι τους ειδήμονας»

• Τον παιγνιώδη και παιχνιδιάρη Εμμανουήλ Ροΐδη της «Πάπισσας Ιωάννας» διαβάζει τελείως σοβαρά ο συγγραφέας, που κρύβεται πίσω από το ψευδώνυμο Σταύρος Κρητιώτης. Πρόκειται για τον πανεπιστημιακό που μας είχε προϊδεάσει για τις λογοτεχνικές του επιλογές με το πρώτο του μυθιστόρημα «Σελίδες σκόπιμα λευκές» («Γαβριηλίδης», 2001). Με το δεύτερο μακράς πνοής πεζογραφικό του έργο, «Το μηνολόγιο ενός απόντος» («Πόλις», 2005), προκάλεσε μεγάλο ντόρο γύρω από το όνομά του. Οχι μόνο για τη μεταμοντερνιστική τεχνική του βιβλίου του -με πάμπολλες αναφορές σε κείμενα της σύγχρονης ελληνικής εφημεριδογραφίας και κριτικογραφίας- αλλά και για την άρνησή του να αποκαλύψει το πραγματικό του όνομα και να φωτογραφηθεί.

• Ο Σταύρος Κρητιώτης επανέρχεται τώρα με μία «δύσκολη» μελέτη, τελείως επιστημονική: «Τα συρτάρια της γνώμης του. Αγνωστες παραθεματικές τεχνικές του Εμμανουήλ Ροΐδη». Μ' αυτό το βιβλίο εγκαινιάζεται η σειρά «Επί των κειμένων» των εκδόσεων «Τόπος». Ο Κρητιώτης αναζητεί στο ροΐδειο έργο στρεβλωμένα παραθέματα, παραποιημένες παραπομπές, αμφίσημα λάθη, αναγραμματισμούς και λογοκλοπές. Ολα τα προηγούμενα τεχνάσματα -κατά τον μελετητή- πλέκουν μια πυκνή διακειμενική «υπόθεση» που οικοδομεί ένα δεύτερο πολλαπλών αναγνώσεων κείμενο.

Στα δύο προηγούμενα βιβλία σας «παίζατε» με τα λογοτεχνικά είδη, δημιουργώντας ένα παστίς με πολλά στοιχεία παρωδίας. Στη μελέτη σας για τον Ροΐδη τραβάτε το ριντό και αποκαλύπτετε τις πηγές του έργου του. Το βασικό σας συμπέρασμα ποιο είναι;

• «Μέσα από στρεβλωμένα παραθέματα, παραποιημένες παραπομπές, αναγραμματισμούς και λογοκλοπές, ο φιλοπαίγμων κ. Εμμ. Ροΐδης είχε πλέξει μια λαθραία γραφή για να περάσει κρυφά ευφυολογήματα στους αναγνώστες και να πετύχει αυτό που όλη του τη ζωή επεδίωκε: την αναγνώριση των ικανοτήτων του από τους καλλιεργημένους ανθρώπους του καιρού του. Στρέβλωσε παραθέματα για να οικοδομήσει λογοπαίγνια για αναγνώστες ικανούς να διαπλεύσουν τη θάλασσα της διακειμενικότητας και να αλιεύσουν τους "φιλολογικούς μαργαρίτας" που είχε θάψει στον βυθό της. Παραποίησε παραπομπές, οδηγώντας σε υποκρυπτόμενα ευφυολογήματα. Χρησιμοποίησε ως ψευδώνυμα στην εφημερίδα "Ασμοδαίος" αναγραμματισμούς, όπως το "Οικονόμος Κενοβαρελίδης", που σατιρίζει έναν νόμο για τα καπηλειά και αναγραμματιζόμενο γίνεται "νόμος βλακός ένοικε Ροΐδη". Η λαθραία του γραφή μού έδωσε ξεκάθαρα λοιπόν την εντύπωση μιας λογοτεχνίας λογοπαιγνίων και γρίφων. Η "Πάπισσα Ιωάννα" είναι ένα λογοτεχνικό έργο σπαρμένο με γρίφους. Ενα απέραντο κρυφό παιχνίδι. Και με ενδιέφερε να ανακαλύψω τα τοπία αυτού του παιχνιδιού».

Εκτιμάτε ότι ο Ροΐδης είναι από τους πρώτους μοντερνιστές Ελληνες μυθιστοριογράφους λόγω της μεγάλης ευρωπαϊκής παιδείας του ή ότι ο μοντερνισμός του ήταν κυρίως μία ιδιοσυγκρασιακή επιλογή;

• «Οι τεχνικές του απορρέουν από μια ιδιοσυγκρασιακή επιλογή, που τυχαίνει, όμως, σήμερα, χάρη στον τρόπο πραγμάτωσής της, να τον καθιστά πρόδρομο των μετανεωτερικών λογοτεχνών. Η μειονεξία, που ένιωθε σε κάποιους σημαντικούς τομείς της λογοτεχνίας ("δεν ησθάνετο εαυτόν ποιητήν") τον ωθούσε συχνά σε μια επίδειξη της ευφυΐας του».

Τα πολλά ψευδώνυμα που χρησιμοποιεί ισοδυναμούν με διαφορετικά προσωπεία ή επιχειρεί να ανακαλύψει τους διαφορετικούς εαυτούς που κουβαλάει εντός του;

• «Τα ψευδώνυμα του Ροΐδη στήνουν ρόλους θεατρικούς, υπενθυμίζοντας διαρκώς στον αναγνώστη πως όλα είναι πεποιημένα, τεχνητά. Στη σάτιρα επικρατούν ούτως ή άλλως οι μεταμφιέσεις και οι πλαστοπροσωπίες. Ωστόσο δεν έγραψε με ψευδώνυμο την "Πάπισσα Ιωάννα". Και στην τεράστια πλειονότητά τους τους τα ψευδώνυμά του εμφανίζονται μόνο μία φορά, και πάντα στην εφημερίδα "Ασμοδαίος". Κι αυτό επειδή κάθε σχεδόν ψευδώνυμο του ήταν αναγραμματισμός ενός κρυφού μηνύματος σχετικού με το περιεχόμενο του αντίστοιχου άρθρου».

Γιατί παριστάνει τον έξυπνο -όπως έχει επισημάνει ο καθηγητής Γιώργος Π. Σαββίδης- σε μια γαλαρία την οποία περιφρονούσε;

• «Η ανάγκη του Ροΐδη για αναγνώριση από τους καλλιεργημένους ανθρώπους της εποχής του, που θα εντυπωσιάζονταν από εξεζητημένα τεχνάσματα και τεχνικές, τον έκανε να παριστάνει συνεχώς τον έξυπνο και τον εκκεντρικό, να ευφυολογεί. Η απρόσμενη επιτυχία, όμως, της "Πάπισσας" τον ανάγκασε να ασχοληθεί και με το ευρύ κοινό και τις αντιδράσεις του στο έργο του, καθιστάμενος έτσι θύμα της επιτυχίας του, αφού αναμείχθηκε σε διαμάχες και σκάνδαλα. Ο ίδιος, ούτως ή άλλως, θεωρούσε ότι ένα έργο έπρεπε "να αρέσκη εις τους πολλούς και συγχρόνως εις τους ολίγους, ήτοι τους ειδήμονας"».

Οταν μεταφράστηκε στα ελληνικά, το 1895, η «Πάπισσα Ιωάννα» του Ιταλού ιστορικού Ε. Mezzabotta, γιατί εξοργίστηκε τόσο πολύ ώστε να κατατρυπήσει την έκδοση με ψαλίδι και χαρτοκόπτη;

• «Επειδή ο Τύπος της εποχής είχε συγκρίνει τις δύο "Πάπισσες", αποκαλώντας τες "τα περιεργότερα δίδυμα προϊόντα της συγχρόνου φιλολογίας". Φαίνεται πως ο Ροΐδης θεωρούσε το δικό του έργο πολύ σημαντικό και μοναδικό επίτευγμα».

Επιλέγει να αναθεωρήσει κάθε έκδοσή της «Πάπισσας». Προς τι αυτό το συνεχές βάσανο;

• «Πίστευε πιθανότατα πως "εν έργον εποίησα, και πάντες θαυμάζετε". Ηταν περήφανος για το ουσιαστικότερο έργο του, το μοναδικό του μυθιστόρημα, και ήθελε να το τελειοποιήσει, οδηγούμενος σε προσθαφαιρέσεις "και ένεκα βαθυτέρας μελέτης και ένεκα παρατηρήσεων πεφωτισμένων φίλων". Η μεγάλη επιτυχία της, ιδίως στο εξωτερικό, και τα σκάνδαλα που δημιουργήθηκαν, τον έκαναν να απαλείψει πολλά από τα πιο άσεμνα ή άκομψα εδάφια κατά τις διάφορες αναθεωρήσεις. Λάτρευε το ότι ήταν το επίκεντρο της προσοχής, για αυτόν ακριβώς τον λόγο όμως επιθυμούσε και να απαλείψει τις όποιες αδυναμίες του αρχικού κειμένου».

Οταν χρησιμοποιεί ξένες πηγές έχει την τάση, όπως σημειώνετε χαρακτηριστικά, να τις αλλοιώνει και να τις παρωδεί. Τι προσπαθεί να επιτύχει;

• «Η "Πάπισσα Ιωάννα" είναι ουσιαστικά ένας πολύ έξυπνα δομημένος κέντρωνας, όπως δείχνει η προέλευση των ψηφίδων του. Η χρήση κειμένων άλλων συγγραφέων για το στήσιμο της ήταν τελικά πολύ πιο εκτεταμένη απ' όσο ισχυρίζονταν τότε οι αντίπαλοί του. Η συρραφή των δανείων έγινε τόσο τέλεια, όμως, ώστε να είναι παντελώς αόρατη. Οι αναλογίες της δόμησης αυτής με το στήσιμο πολλών μετανεωτερικών έργων είναι συναρπαστικές».*

• Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 24/03/2009

ΚΘΒΕ: Αφιέρωμα στον Γιώργο Σκαμπαρδώνη

• Το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, αφιερώνει το 42ο Λογοτεχνικό Πρωινό του, στον συγγραφέα Γιώργο Σκαμπαρδώνη σε σκηνοθεσία Γιάννη Παρασκευόπουλου, την Κυριακή 29 Μαρτίου 2009, στις 12 μ.μ., στο Θέατρο της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών. Η είσοδος για το κοινό είναι ελεύθερη.

• Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης έγραψε τα βιβλία: «Μάτι φώσφορο, κουμάντο γερό», «Η ψίχα της μεταλαβιάς», «Η Στενωπός των Υφασμάτων», «Ακριανή Λωρίδα», «Πάλι κεντάει ο στρατηγός», «Σαββάτο απόγευμα», «Γερνάω επιτυχώς», «Ουζερί Τσιτσάνης», «Επί ψύλλου κρεμάμενος», το «Πολύ βούτυρο στο τομάρι του σκύλου», και, πρόσφατα, το «Όλα βαίνουν καλώς εναντίον μας». Το βιβλίο του «Η Στενωπός των Υφασμάτων», τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος 1993 και το «Επί ψύλλου κρεμάμενος» με το Βραβείο «Διαβάζω» 2004. Τα μυθιστορήματά του «Γερνάω επιτυχώς» και «Ουζερί Τσιτσάνης», ανέβηκαν θεατροποιημένα στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος σε σκηνοθεσία Σωτήρη Χατζάκη.

• Έγραψε το σενάριο της ταινίας του Παντελή Βούλγαρη «Όλα είναι δρόμος», σε συνεργασία με τον σκηνοθέτη και τα κείμενα της μουσικοθεατρικής παράστασης «Σαν τραγούδι μαγεμένο», που ανέβηκε, τον Φεβρουάριο του 2008, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Βιβλία του και διηγήματά του έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες.

• Ο συγγραφέας ζει στη Θεσσαλονίκη κι εργάζεται στην εφημερίδα «Μακεδονία». Εργάστηκε επίσης στο ραδιόφωνο και την τηλεόραση. Διετέλεσε πρόεδρος του Δ.Σ. της ΕΡΤ-3, διηύθυνε την εφημερίδα «Θεσσαλονίκη» και τα περιοδικά «Θ-97» (τιμήθηκε με το βραβείο «Ιπεκτσί»), «Τάμαριξ», «Χίλια Δέντρα», «Πανσέληνος» (τιμήθηκε με το ευρωπαϊκό βραβείο «European Awards Newspapersdesign, 2000») και «Επιλογές» της Κυριακάτικης «Μακεδονίας».

• Λογοτεχνική επιλογή: Ρούλα Αλαβέρα. Σκηνοθεσία: Γιάννης Παρασκευόπουλος. Εισηγητής: Λέων Ναρ. Οργάνωση παραγωγής: Ιωάννα Λιάκου. Διανομή (με αλφαβητική σειρά): Έφη Γούση, Θόδωρος Γρηγοριάδης, Νάντια Δαλκυριάδου, Ελένη Θυμιοπούλου, Μαρία Καραμήτρη, Ζωή Κυριακίδου, Βάσια Μπακάκου, Παύλος Μυρόφτσαλης, Ίρις Νικολάου, Χάρης Πεχλιβανίδης, Χρίστος Στυλιανού, Γιώργος Σφυρίδης, Άννα Σωτηρούδη, Τσαμπίκα Φεσάκη, Κωνσταντίνος Χατζησάββας. Συμμετέχει επίσης: Μαγδαληνή Μπεκρή. Οδηγός σκηνής: Ιωάννα Λιάκου. Χειριστής κονσόλας φωτισμού: Θοδωρής Καραπίντσιος. Φωτισμοί: Θοδωρής Καραπίντσιος. Χειριστής κονσόλας ήχου: Βαγγέλης Καρκαλίνης

Νέα βιβλιογραφικά και βιογραφικά στοιχεία για τον Ανδρέα Κάλβο

• Νέα βιβλιογραφικά και βιογραφικά στοιχεία για τον μεγάλο Έλληνα ποιητή Ανδρέα Κάλβο φέρνει στο φως με νέα μελέτη του ο Κύπριος συγγραφέας Λεύκιος Ζαφειρίου. Η μελέτη του κ. Ζαφειρίου είναι μέρος ευρύτερης έρευνας για το Μουσείο Μπενάκη, το οποίο έχει αναλάβει την έκδοση του συνολικού έργου του Ανδρέα Κάλβου. Τα νέα στοιχεία,που καλύπτουν την περίοδο 1818-1830, είναι, όπως δήλωσε στο Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων ο κ. Λεύκιος Ζαφειρίου, τα εξής:

• 1)Σε βιογραφικό λεξικό για σημαντικούς ανθρώπους όλων των εθνών του τέλους του 18ου αιώνα και των αρχών του 19 ου αιώνα, περιλαμβάνεται λήμμα για τον Κάλβο (δεν υπάρχει λήμμα για άλλον Έλληνα). Το λεξικό τυπώθηκε στα γαλλικά στην πόλη Mons (Βέλγιο). Ο συντάκτης του λήμματος, που υπογράφει με τα αρχικά D.M, είναι αταύτιστος, σημειώνει ο κ. Ζαφειρίου και προσθέτει ότι διατυπώνει τα εξής κριτικά σχόλια:
• α) «Η ποίηση του Κάλβου συγκρίνεται αναπόφευκτα με την αρχαία ελληνική ποίηση, για να φανεί ότι ο νεότερος ποιητής υστερεί σε σχέση με τους αρχαίους».
• β) Ο ποιητής καλείται να υιοθετήσει την αρχαία γλώσσα και ρητορική των προγόνων του, εξοβελίζοντας «το πλήθος των βάρβαρων λέξεων που δανείστηκε από το ιδίωμα των τυράννων του».
• Όπως είναι γνωστό, η ένσταση για την ιδιόμορφη γλώσσα του Κάλβου παρατηρεί ο Λεύκιος Ζαφειρίου, διαιωνίστηκε και σε αρκετά μεταγενέστερες εποχές και εξακολούθησε να διχάζει πολλούς κριτικούς και αναγνώστες του, από τον Παλαμά έως τον Σεφέρη και άλλους νεότερους.
  
• 2)Στο περιοδικό The Asiatic Journal..., που έβγαινε στο Λονδίνο, στο τεύχος Νοεμβρίου-Δεκεμβρίου 1827, δημοσιεύεται στα αγγλικά άρθρο του για την εκπαίδευση στα Επτάνησα . Αποσπάσματα από τη μετάφραση στα αγγλικά αναδημοσιεύονται σε δύο περιοδικά στις ΗΠΑ το 1828(American Journal of Education The Christian Journal and LiRegister) Επίσης στο περιοδικό The United States Review and Literary Gazette το1827 αναγγέλλονται Λυρικά του Κάλβου. Αποτελούν τις πρώτες γνωστές αναφορές στις ΗΠΑ.
  
• 3)Έχουν εντοπιστεί και άλλα 20 νέα βιβλιογραφικά λήμματα. Τέσσερα από τα συνολικά είκοσι νέα λήμματα που έχουν εντοπιστεί προέρχονται από έντυπα των ΗΠΑ.

• Επίσης, σύμφωνα με τον Λεύκιο Ζαφειρίου σε σχέδιο επιστολής (Αίγινα 22 Νοεμβρίου / 4 Δεκεμβρίου 1829) του Ανδρέα Μουστοξύδη προς τον Ιωάννη Καποδίστρια στο Ναύπλιο, που έχει εντοπίσει η Κωνσταντίνα Ζάνου, υπάρχει πληροφορία ότι ο Κάλβος, αν και μισθοδοτείται από την κυβέρνηση του Ιον

• Η έρευνα του Λ. Ζαφειρίου εντόπισε τις ημερομηνίες γέννησης, βάφτισης και θανάτου της Susan Fortune Ridout, μαθήτριας στα ιταλικά του Κάλβου στο Λονδίνο την περίοδο 1817 -1819. Η Susan Fortune Ribot γεννήθηκε στις 5 Δεκεμβρίου 1793 στο Bristol και βαφτίστηκε στις 2 Οκτωβρίου 1795 στην εκκλησία St Mary le Port στην ίδια πόλη. Γονείς της: ο Charles και η Jane Ridout, οι οποίοι είχαν αποκτήσει οκτώ παιδιά, που γεννήθηκαν ή βαφτίστηκαν κατά την περίοδο 1786-1806. Το 1819(τέλη), Κάλβος και S.F.Ridout ερωτεύονται, όπως φαίνεται στις επιστολές της Susan προς τον Κάλβο, τις οποίες ανακάλυψε ο καθηγητής Mario Vitti στη Βιβλιοθήκη του Βατικανού και τις δημοσίευσε το 1963.

Κόντρα στην παγίδα του μεταμοντέρνου

Κι αυτά...

• Κάποτε ο Μίλαν Κούντερα, πρόσφατα πολιτογραφημένος Παριζιάνος, ανέφερε δημοσίως τον Ανατόλ Φρανς. Αμέσως ο Σιοράν τού ψιθύρισε: «Μην αναφέρετε ξανά το όνομά του, διαφορετικά όλοι θα σας κοροϊδεύουν»... Δεν επιλέγει τυχαία το περιστατικό το «Νουβέλ Ομπσερβατέρ» για να αναγγείλει την κυκλοφορία (26 Μαρτίου) του νέου βιβλίου του. Δοκίμιο το «Une rencontre» («Μια συνάντηση») συστεγάζει τους Ανατόλ Φρανς, Σελίν, Μπέικον, Μπετόβεν, Φιλιπ Ροθ, Ξενάκη, Εμέ Σεζέρ, Φελίνι, Μαλαπάρτε. Ο Τσέχος διανοητής φτιάχνει το προσωπικό του «Πάνθεον» επιχειρώντας, ως «απόστολος του Μοντερνισμού», όπως τον βαφτίζει η «Μοντ», να αποκαταστήσει τη μνήμη τους.

• Η περίπτωση του Ανατόλ Φρανς είναι η χαρακτηριστικότερη, καθώς οι σουρεαλιστές τον ταύτισαν με τον πιο «μουχλιασμένο» ακαδημαϊσμό. Και όμως, «νεαρός», ομολογεί ο Κούντερα, «καθώς προσπαθούσα να προσανατολιστώ σε έναν κόσμο έτοιμο να κατρακυλήσει στο χάος μιας δικτατορίας, το μόνο βιβλίο που ήταν ικανό να μου πει κάτι σαφές γι' αυτό ήταν το "Οι θεοί διψούν"». Γιατί ανακούφιζε τον νεαρό της σταλινικής Πράγας του 1950 ένα μυθιστόρημα για το Παρίσι του 1793; Διότι ο Φρανς δεν αρκείται να περιγράψει ως τέρας τον Εβαρίστ Γκαμελέν, ζωγράφο που γίνεται αφοσιωμένο μέλος του Επαναστατικού Δικαστηρίου. Εξασκεί σ' αυτόν το υπόγειο χιούμορ του παρουσιάζοντάς τον, σε αντιδιαστολή με τον έτερο ήρωα πρώην αριστοκράτη Μπροτό, που αρνείται να πιστέψει σε οτιδήποτε, ως κάποιον ανίκανο να πάρει αποστάσεις από τον εαυτό του. Ο Γκαμελέν εκπροσωπεί ό,τι ο συγγραφέας του «Αστείου» ονομάζει «Έρημος της σοβαρότητας».

• Ο Κούντερα θυμάται όταν ρώτησε έναν φίλο του αν γνωρίζει «έναν επιζώντα από τη Βαρσοβία». «Οχι, κανέναν». Ούτε καν την καντάτα, μουσικό μνημείο του Σένμπεργκ, στο Ολοκαύτωμα. «Αγωνιζόμαστε για να μην ξεχάσουμε τους δολοφόνους. Αλλά τον Σένμπεργκ τον ξεχάσαμε» διαπιστώνει ο Κούντερα. Εμμένει στο '60, όταν οι μοντερνιστές υπέστησαν τα πάνδεινα από «την ολιγαρχία των "μεταμοντέρνων"» και καταδικάστηκαν σε συνωμοσίες σιωπής. «Η λήθη κατέβαλε τη μεγάλη διορατική τριλογία του Χέρμαν Μπροχ "Οι υπνοβάτες". Ανάλογη ποινή εφαρμόστηκε με διάφορες προφάσεις στους Ελιοτ, Σιοράν, Μπρεχτ, Μπέργκμαν, Γκριν».

• Ο Κούντερα επικαλείται και το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Τερεζίν, το μόνο στο οποίο οι ναζί επέτρεψαν την επίσκεψη του Ερυθρού Σταυρού. Οι κρατούμενοι γνώριζαν τη μοίρα τους, αλλά εκμεταλλεύονταν τα ελάχιστα προνόμιά τους για να οργανώνουν καλλιτεχνικές εκδηλώσεις. Η τέχνη αντιπροσώπευε «το ξεδίπλωμα μιας βεντάλιας συναισθημάτων και σκέψεων, ώστε η ζωή να μην περιορίζεται στη διάσταση του τρόμου». Το ίδιο μαγικό «ξεδίπλωμα» εντοπίζει ο Κούντερα στις συνθέσεις του Γιάνατσεκ, στη ζωγραφική του Μπέικον ή στην εσωτερική ζωή του ήρωα του Ροθ στον «Καθηγητή του πόθου»... Σ' αυτούς αλλά και στα μυθιστορήματα του Κούντερα, επισημαίνει το «Νουβέλ Ομπσερβατέρ», συνειδητοποιούμε «τον παράδοξο κίνδυνο, αν επιτρέψουμε στη μνήμη του κακού να προπορευτεί της καλλιτεχνικής μνήμης, να απολέσουμε την ευαίσθητη ευφυΐα του κακού».

• Επιμέλεια: ΝΑΤΑΛΙ ΧΑΤΖΗΑΝΤΩΝΙΟΥ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 23/03/2009

"Συναντήσεις" κορυφής στο νέο βιβλίο του Μ. Κούντερα: "Ας μην ξεχνάμε τους δολοφόνους"

• Γιατί επέλεξε ο Μίλαν Κούντερα τον δρόμο του μυθιστορήματος; Γιατί, όπως εξηγεί ο ίδιος, μόνον η τέχνη «διαθέτει ως μόνη βεβαιότητα τη σοφία της αβεβαιότητας». Ο Κούντερα δεν δίνει ποτέ συνεντεύξεις. Δίνει, τουλάχιστον, αραιά και πού, κείμενα δοκιμιακά, που λειτουργούν ως κρυφός φωτισμός που αποκαλύπτει κάτι από τον εαυτό του. Όπως το καινούργιο του δοκίμιο με τίτλο «Une rencontre» (Μία συνάντηση), που θα κυκλοφορήσει στη Γαλλία στις 26 Μαρτίου.

• Δεν πρόκειται πάντως για μία, αλλά για πολλές συναντήσεις: ο Γαλλοτσέχος συγγραφέας αναλύει και εξηγεί την αγάπη και τον σεβασμό του για συγγραφείς όπως οι Φίλιπ Ροθ, Εμέ Σεζέρ, Μαλαπάρτε, Σελίν, Ανατόλ Φρανς. Για ζωγράφους όπως ο Φράνσις Μπέικον με τις «βίαιες κινήσεις», για συνθέτες όπως ο Μπετόβεν αλλά και ο Ιάννης Ξενάκης, για κινηματογραφιστές όπως ο Φελίνι. Συγκροτεί το δικό του πάνθεον δηλαδή, που πολλές φορές έχει απροσδόκητες πλευρές. Όπως στην περίπτωση του νομπελίστα Ανατόλ Φρανς που, μετά τον θάνατό του, το 1924, κατεδαφίστηκε κυριολεκτικά από τους υπερρεαλιστές. Για εκείνον όμως, ο Ανατόλ Φρανς είναι καλύτερος από τον Όργουελ του «1984».

• «Όταν ήμουν νέος», γράφει, «προσπαθούσα να βρω τον προσανατολισμό μου σε έναν κόσμο που εκείνη την ώρα έπεφτε στην άβυσσο μιας δικτατορίας, της οποίας τη συγκεκριμένη πραγματικότητα δεν είχε προβλέψει, θελήσει, φανταστεί κανείς, και πολύ περισσότερο εκείνοι ακριβώς που είχαν επιθυμήσει και πανηγυρίσει την άφιξή της: το μόνο βιβλίο που στάθηκε ικανό να μου πει κάτι διαυγές γι΄ αυτόν τον άγνωστο κόσμο ήταν το "Οι θεοί διψούν" του Ανατόλ Φρανς», λέει.

• Ένα βιβλίο που τοποθετεί τη δράση του λίγο μετά τη Γαλλική Επανάσταση, στα 1793, και αποκαθηλώνει κάθε είδους απολυταρχισμό. Η «Συνάντηση» είναι το τέταρτο δοκιμιακό έργο του Κούντερα, μετά τα «Τέχνη του μυθιστορήματος» (1986), «Προδομένες διαθήκες» (1993), «Η κουρτίνα» (2005). Με τον καιρό, γίνεται όλο και πιο αυστηρός με τις «αλήθειες»: «Χρειάζεται μεγάλη ωριμότητα για να γίνει αντιληπτό ότι η άποψη που υπερασπιζόμαστε δεν είναι παρά η υπόθεση που εμείς προτιμούμε περισσότερο», εξηγεί. «Υπόθεση κατ΄ ανάγκην ατελής, πιθανόν πρόσκαιρη, που μόνο όσοι έχουν πραγματικά παρωπίδες μπορούν να τη θεωρήσουν βεβαιότητα ή αλήθεια».

ΙΝFΟ
Τα βιβλία του Μίλαν Κούντερα κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις της Εστίας.

Το φρικτό μεγαλείο μιας σύνθεσης

• Ο Μίλαν Κούντερα γράφει και για τα εγκλήματα που ξεχνιούνται, ακόμη και τα πιο μεγάλα. Και παίρνει αφορμή από τον διάλογο που είχε με έναν φίλο του: «Μήπως γνωρίζεις "Έναν επιζώντα από τη Βαρσοβία;"- "Έναν επιζώντα; Ποιον;". Δεν ήξερε για τι πράγμα μιλούσα. Ωστόσο, το "Ένας επιζών από τη Βαρσοβία", ορατόριο του Σένμπεργκ, είναι η μεγαλύτερη στιγμή που η μουσική αφιέρωσε στο Ολοκαύτωμα.

• Όλη η υπαρξιακή ουσία του δράματος των Εβραίων του 20ού αιώνα φυλάσσεται εκεί ζωντανή. Σε όλο της το φρικτό μεγαλείο. Σε όλη της τη φρικτή ομορφιά. Δίνουμε μάχη να μην ξεχαστούν οι δολοφόνοι. Και τον Σένμπεργκ, αυτόν τον ξεχάσαμε».

• Ευτυχώς πάντως για τον ίδιο τον συγγραφέα της «Αβάσταχτης ελαφρότητας του είναι», μάλλον ξεφούσκωσε και το θέμα της καταγγελίας, στον τσέχικο Τύπο, περί «κατάδοσης» κάποιου στην Πράγα το 1950, από τον διάσημο σήμερα συγγραφέα. Είτε ήταν αλήθεια είτε ψέμα είτε υπερβολή, φαίνεται ότι κι αυτό ξεχάστηκε. [ΤΑ ΝΕΑ: Δευτέρα 23 Μαρτίου 2009]

Νίκος Καββαδίας: Ο καπετάνιος της καρδιάς τους

Φίλοι και συνταξιδιώτες του Νίκου Καββαδία ξεδιπλώνουν τις αναμνήσεις τους

• Οι συνάδελφοι ναυτικοί του Νίκου Καββαδία, στα μακρινά ταξίδια τους, ποτέ δεν τον αποκαλούσαν με το επίθετό του, ούτε του μιλούσαν στον πληθυντικό. Γι' αυτούς ήταν ο «Κόλιας», ο «κουρλός ασυρματιστής», που διάβαζε, έγραφε και σκιτσάριζε συνεχώς, με το τιτίβισμα του ασύρματου, ακόμα και πάνω σε χαρτοπετσέτες, ακόμα και στη βάρδια. Απέφευγε να φοράει την επίσημη στολή του εμπορικού ναυτικού, προτιμώντας να τρώει και να αστειεύεται με το προσωπικό. Κι όταν έπιαναν λιμάνι επισκεπτόταν απαρέγκλιτα τα μουσεία και τα πορνεία...

• Ο συγγραφέας Μήτσος Κασόλας επανέρχεται στον ποιητή του «Μαραμπού», καταγράφοντας τις αναμνήσεις πολλών, απόμαχων σήμερα ναυτικών, που ταξίδευαν μαζί του, στο βιβλίο «Νίκος Καββαδίας. Ο δαίμονας χόρευε μέσα του» (εκδόσεις Καστανιώτη), που από αύριο θα βρίσκεται στα βιβλιοπωλεία. Μέσα από άγνωστα περιστατικά, που προδημοσιεύουμε σήμερα, και από τη συναναστροφή του με απλούς ταξιδιώτες αλλά και με προσωπικότητες όπως ο Γιώργος Σεφέρης, αναδεικνύεται η προσωπικότητα και το ήθος του ποιητή, που ζούσε απλά και γενναιόδωρα.

Οι δυο αγάπες

• * Ο Λουκάς Νιφοράτος θυμάται πως όταν ήταν υποπλοίαρχος στο «Απολλωνία» και ταξίδευαν προς τη Χάιφα, το πλοίο γέμιζε από νεαρές Ισραηλινές, που πήγαιναν να δουλέψουν στα κιμπούτς: «Κάποιες από αυτές τις κοπέλες δεν είχαν να πληρώσουν τα τηλεγραφήματα που ήθελαν να στείλουν στους δικούς τους. "Πόσο κάνει το τηλεγράφημα;" ρωτούσαν τον Καββαδία. "Τόσο", ο Καββαδίας. "Αχ, δεν έχω", η κοπέλα. "Περίμενε", ο Καββαδίας. Κι έβγαζε το "τόσο" απ' την τσέπη του και το έδινε στην κοπέλα. "Τώρα έχεις να με πληρώσεις, πλήρωσέ με"».

• * «Οταν είχε χρήματα (συνήθως τις πρώτες δεκαπέντε μέρες του μήνα), ήταν γι' αυτόν μεγάλη χαρά να μας καλεί σ' ένα καλό εστιατόριο για να φάμε κάτι εξαιρετικό και να πιούμε κάποιο εκλεκτό κρασί, γαλλικό ή ιταλικό, κυρίως Μποζολέ», επισημαίνει ο απόμαχος πλοίαρχος Γιώργος Γερίμογλου.

• «Πολλές φορές εγώ και ο καπτάν Βανδώρος δεν βγαίναμε μαζί του, γιατί είχε το βίτσιο να πληρώνει αυτός: "ρε παιδιά, εγώ δεν ευχαριστιέμαι το φαΐ και τη γυναίκα όταν δεν τα πληρώνω, κάντε μου τη χάρη..."».

• * Η γυναίκα και η θάλασσα ήταν οι δυο μεγάλες αγάπες του ποιητή και το αποδείκνυε έμπρακτα κάνοντας τατουάζ στο σώμα του με γοργόνες, δράκαινες, άγκυρες και μια καρδιά. Χαρακτηριστική είναι η επιστολή που έστειλε στον συντοπίτη του κεφαλλονίτη καπετάνιο Σπύρο Βανδώρο, στις 20 Δεκεμβρίου 1965:

• «Εντύπωση σου 'κανε γιατί στην Κεφαλλονιά ούτε έτρωγα πολύ ούτε πιοτό. Απλώς τα κοινωνούσα. Μάλλον μύριζα τα πάντα. Καθώς συνηθίζω με τις γυναίκες, όχι όλες τις γυναίκες. Τη στιγμή που είναι πρόθυμες να βγάλουν το βρακί τους, έχω την επιθυμία να τις αφήσω και να πάω με κείνες που έχουνε πάντα το βρακί τους στην τσέπη τους ή κάπου ξεχάσει».

• * Ο Γιώργος Πέτσας, που γνώριζε τον Καββαδία από το 1962, όταν ήταν ύπαρχος, υπογραμμίζει ότι ο ποιητής εκτιμούσε και σεβόταν τις πόρνες για την «ιερή προσφορά» τους. Μάλιστα, στη Μασσαλία συναντούσε ανελλιπώς τη Φιφή, μια ελληνίδα «μαντάμ» που διατηρούσε μπαρ. Η ίδια «ζητούσε απ' τον Καββαδία να πιέσει και να πείσει τον φίλο του το δήμαρχο της Μασσαλίας να της φτιάξει μια προτομή και να τη στήσει στην πλατεία της Μασσαλίας ως αναγνώριση της κοινωνικής της προσφοράς προς την πόλη του...».

• * Με το λόγο του ο ποιητής γοήτευε πολλές γυναίκες που ταξίδευαν με το πλοίο του. Οπως τη νεαρή Γαλλίδα που ήθελε να συναντήσει τον «monsieur operative Nikola Kavvadia» για να του δώσει ένα μπουκάλι κονιάκ Ναπολεόν, δώρο από τον ελληνιστή καθηγητή της.

• * Ο Γ. Γερίμογλου αφηγείται: «Ο Κόλιας ξενύχτησε με τη Γαλλίδα κι εγώ, περίεργος να μάθω, τον ρωτάω το πρωί: "Τι έγινε Κόλια; Την πήδηξες;". "Τι να σου πω, καπτάν Γιώργη, μιλήσαμε όλη τη νύχτα τόσο πολύ για ποίηση, για λογοτεχνία, για την τέχνη και για την ύπαρξή μας στον κόσμο, και για αστρονομία ακόμα, που στο τέλος δεν μου πήγαινε να τη γαμήσω. Ισως να τα χάλαγα όλα"».

• * Συχνά στο «Απολλωνία» επιβιβαζόταν και ο Γιώργος Σεφέρης και κουβέντιαζε με τις ώρες με τον ομότεχνό του. Ο Γ. Πέτσας περιγράφει ένα περιστατικό όπου ο νομπελίστας ήθελε να φάει σκορδαλιά, όμως η γυναίκα του Μαρώ τού το απαγόρευε. «Πήγαινε στην καμπίνα σου, φόρα κι εσύ τις πιτζάμες, ξάπλωσε και κάνε πως κοιμάσαι. Κι όταν κοιμηθεί η Μαρώ, έλα ξανά στην τραπεζαρία», τον συμβούλεψε ο Καββαδίας. Ετσι κι έγινε και ο Σεφέρης γεύτηκε τόση σκορδαλιά που η γυναίκα του ξύπνησε από τη βαριά μυρωδιά. Πολύ συχνά όταν το πλοίο έπιανε Βηρυττό, ο Σεφέρης που ήταν πρεσβευτής εκεί, έστελνε στο λιμάνι το διπλωματικό του αυτοκίνητο για να παραλάβει τον φίλο του. Μέχρι τη μέρα που έμαθε πως ο Καββαδίας είπε στον οδηγό να κάνει στάση σε ένα πορνείο.

«Καλύτερα μαρκόνης»

• * Φίλος του ήταν και ο ζωγράφος Θανάσης Τσίγκος. Κάποτε η σύζυγός του του χάρισε έναν πίνακά του και ο ποιητής προβληματιζόταν πώς θα τον περάσει από το τελωνείο. «Ο τελώνης ούτε σκάμπαζε από ζωγραφική ούτε ήξερε ποιος ήταν ο Τσίγκος», συνεχίζει ο Γ. Πέτσας. «"Παρ' τον από δω, δεν έχει καμιά αξία αυτή η σαχλαμάρα". Ο Κόλιας στενοχωρήθηκε. "Αυτός δεν έχει αξία; Ο Τσίγκος δεν έχει αξία;"»

• * Με το ίδιο καράβι είχε ταξιδέψει και ο Παναγής Τσαλδάρης. Σύμφωνα με τον αρχιμηχανικό Νίκο Αποστολάτο, ο Τσαλδάρης απευθύνθηκε στον ποιητή λέγοντάς του: «"Ξέρεις, ρε γάιδαρε, πως εγώ έχω σώσει τρεις φορές την Ελλάδα;". Και ο Κόλιας: "Οσο εγώ είμαι γάιδαρος, άλλο τόσο έσωσες κι εσύ την Ελλάδα"».

• * Η μαρτυρία του Χριστόφορου Παπανικολάτου, συνταξιούχου αρχιθαλαμηπόλου, ρίχνει φως στη στάση του Καββαδία στη δικτατορία, καθώς τονίζει ότι είχαν φυγαδεύσει πολλούς στο εξωτερικό, με το «Απολλωνία»: «Ερχονταν στο καράβι μεταμφιεσμένοι. Και μου 'λεγε ο Καββαδίας: Φαρσινέ, έχουμε να παραλάβουμε ένα "πρόσωπο", έναν "επισκέπτη" απόψε και κλείστον στα "κάτεργα" (στα αμπάρια). Και όταν το πλοίο αναχωρούσε και ερχόταν πάλι η νύχτα και οι μυστικοί ασφαλίτες του καραβιού πήγαιναν για ύπνο, τους ανέβαζα σε μια καμπίνα, σε σημείο απόμερο, κι έλεγα στο θαλαμηπόλο: "Είναι κάποιος άρρωστος μέσα σ' αυτή την καμπίνα, να μην μπαίνει κανείς", και μετά στη Γένοβα ή στη Μασσαλία κατέβαιναν κι έφευγαν...».

• * «Καλύτερα που είμαι μαρκόνης παρά καπετάνιος», έλεγε συχνά ο ποιητής του «Πούσι». Κι όμως, αρχικά πήγαινε για καπετάνιος, δίνοντας εξετάσεις το 1937.

• «Στην έδρα της σχολής οι εξεταστές φώναξαν και το δικό του όνομα. "Παρών", λέει ο Καββαδίας. Ενας από τους αξιωματούχους: "Το ναύαρχο Καββαδία του Βασιλικού Ναυτικού τι τον έχεις;". "Χεσμένο", του απαντάει ο Κόλιας και τον πέταξαν έξω...», αφηγείται ο απόμαχος καπετάνιος Δημήτρης Κρανιώτης.

• * «Τα καράβια, όταν γεράσουν, τα σκοτώνουν. Τα κάνουν παλιοσίδερα. Μα το δικό του καράβι, της ποίησής του το καράβι, δεν μπορεί κανείς να το σκοτώσει. Πλέει μέσα στο χρόνο, διαπερνώντας τον, για την αγωγή του νου και την ψυχαγωγία μας», τονίζει ο Μήτσος Κασόλας. Στο παράθεμα της έκδοσης καταγράφει και τη δικαστική διαμάχη ανάμεσα στον ίδιο και στους Ελγκα Καββαδία και Σταύρο Πετσόπουλο, για το προηγούμενο βιβλίο του «Νίκος Καββαδίας. Γυναίκα-Θάλασσα-Ζωή, αφηγήσεις στο μαγνητόφωνο». *

• Της ΠΑΡΗΣ ΣΠΙΝΟΥ, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ / 7 - 22/03/2009

Δημήτρης Νόλλας: «Οδηγούμαστε σ’ έναν ακραίο συντηρητισμό»

Με αφορμή την τελευταία του νουβέλα, ο Δημήτρης Νόλλας καταθέτει τις σκέψεις του για τους σύγχρονους Ελληνες

• Σ’ ένα νησί που δεν έχει όνομα, κάπου στην Ελλάδα, μας μεταφέρει ο συγγραφέας Δημήτρης Νόλλας με την τελευταία του νουβέλα «Ναυαγίων πλάσματα» (εκδ. Κέδρος, στη σειρά «Εμείς και οι Αλλοι»). Η θάλασσα φέρνει στο νησί μια λαθρομετανάστρια, που προσπαθεί να ενταχθεί στην τοπική κοινωνία. Αλλά βρίσκει τον θάνατο. Μόνη, ξένη, έρημη, μακριά από την πατρίδα της. Ο Δημήτρης Νόλλας, μ’ έναν τρόπο παπαδιαμαντικό, μ’ ένα κείμενο ολιγοσέλιδο αλλά πυκνό, εντάσσει στη νουβέλα του πρόσωπα καθημερινά, αυτά που ζουν σε μιαν άλλη Ελλάδα και κουβαλούν μιαν άλλη Ελλάδα. Και ταυτόχρονα κουβαλούν εγωισμούς, κακοήθεια, φθόνο, αλλά και αγάπη και κατανόηση. Με αφορμή τους μετανάστες, ο Δημήτρης Νόλλας πλησιάζει με αγάπη ανθρώπους αδύναμους, ανώνυμους, φοβισμένους, εκδικητικούς, αλλά και ανθρώπους σοφούς, περήφανους, γαλήνιους, που δρουν με γνώμονα την αγάπη. Ο,τι υπάρχει γύρω μας, δηλαδή. Τώρα και πάντα. Με αφορμή τη νέα του νουβέλα, περάσαμε ένα πρωινό στο σπίτι του Δημήτρη Νόλλα. Διακριτική παρουσία η γυναίκα του Ηρώ και ο σκύλος τους, ο Φώκο. Από τους μετανάστες πολύ γρήγορα η συζήτηση πέρασε στους σύγχρονους Ελληνες, στις αναζητήσεις τους, στα αδιέξοδά τους, στις ελπίδες τους. Και στις προσδοκίες που ο ίδιος ο Δημήτρης Νόλλας έχει: για τους νέους, για την προοπτική της κοινωνίας, για τις συμπεριφορές των ανθρώπων.

— Πόσο μας έχει αλλάξει η συμβίωση με τους μετανάστες;

• Μετά το πρώτο σοκ και ορισμένες βίαιες αντιδράσεις, κυρίως από ανθρώπους οι οποίοι δεν αναγνώριζαν τον άνθρωπο σαν ξένο, αυτή κυρίως ήταν η αντίληψη: αυτοί οι άνθρωποι, επειδή είχαν ανάγκη από ένα κομμάτι ψωμί, θεωρούνταν ότι ήταν υποδεέστεροι, υπάνθρωποι, ότι ήταν μόνο για δουλειές παρακατιανές και άγριας εκμετάλλευσης. Παρ’ όλα αυτά, αυτοί οι άνθρωποι άντεξαν και με τον τρόπο τους μας έδωσαν να καταλάβουμε πως δεν είναι ό,τι η πρώτη μας αντίδραση ήθελε να βάλει σ’ αυτούς. Το κλίμα έχει αλλάξει, χωρίς να έχει ανατραπεί θεαματικά. Δεν μπορούμε να γίνουμε Αμερική εδώ...

— Γιατί δεν μπορούν να ενσωματωθούν παραπάνω;

• Γιατί εδώ, κι όταν λέμε εδώ εννοούμε και τις άλλες χώρες της Ευρώπης, υπάρχουν κοινωνικά σύνορα με πολύ έντονη εθνική και πολιτιστική ταυτότητα, που δεν είναι αστεία πράγματα. Η Ευρώπη έχει περάσει διά πυρός και σιδήρου και έχει χυθεί πάρα πολύ αίμα γύρω από την κεντροευρωπαϊκή ταυτότητα, την αγγλική, τη γαλλική, την ιταλική... Δεν ήταν μια ερημιά εδώ, όπως ήταν στην Αριζόνα όπου βρέθηκαν κάποια στιγμή ελεύθεροι άνθρωποι και αποφάσισαν να τα βρουν. Και τα βρήκαν. Και έφτιαξαν αυτό το υπέροχο πράγμα που λέγεται Αμερική...

— Εξακολουθούμε να τους χρησιμοποιούμε τους μετανάστες;

• Μα, σίγουρα, όταν δεν τους δίνουμε δικαιώματα, όταν τους πετάμε βιτριόλι, όταν προσπαθούμε να τους σκοτώσουμε ατιμωρητί, ασφαλώς τους χρησιμοποιούμε. Σαν να είναι δούλοι...

— Εμείς τι έχουμε πάρει από αυτή τη συνύπαρξη; Πόσο μας έχει αλλάξει;

• Δεν μπορούμε να γενικεύουμε. Μπορεί να έχει αλλάξει εσένα, εμένα, συγκεκριμένους ανθρώπους. Σε μια σειρά πολιτών αυτής της χώρας, ναι, έχει επέλθει μια αλλαγή, διότι δεν είναι πια κάτι που σε φοβίζει. Δεν είναι ο Αλιεν που έρχεται από άλλον πλανήτη. Είναι άνθρωποι με τα χαρακτηριστικά του ανθρώπινου γένους, που έχουν έναν Θεό, δεν σε ενοχλούν. Πώς όταν κάνει μια γιορτή και εμφανίζονται περισσότεροι καλεσμένοι; Ε, χίλιοι καλοί χωράνε. Οσο και να θέλουμε να αυτομαστιγωνόμαστε και να μειώνουμε τον εαυτό μας, υπάρχει μια ανοχή. Δεν σου μιλάω για την αγάπη, έτσι όπως εμφανίζεται σε διάφορα σημεία της Ελλάδας, όταν φτάνουν αυτοί οι άνθρωποι και δεν έχουν από πού να κρατηθούν γιατί δεν υπάρχει ούτε κρατική μέριμνα ούτε τίποτα και προσέρχονται απλοί άνθρωποι και τους περιθάλπουν. Εχω ακούσει για έναν παπά στη Χίο, ο οποίος έχει φτιάξει κάτι σαν ίδρυμα υποδοχής. Ε, μην περιμένεις να δεις μια ολόκληρη κοινωνία να σηκωθεί και ν’ αρχίσει να αγκαλιάζει τον κοντινό της, ν’ ακολουθεί, δηλαδή, τα χριστιανικά διδάγματα. Δεν θα το δεις ως σύνολο, αλλά περιπτώσεις υπάρχουν. Και υπ’ αυτήν την έννοια, μας έχει αλλάξει η παρουσία των ξένων.

— Η έξαρση της εγκληματικότητας πιστεύετε ότι μπορεί να ξανακάνει πιο συντηρητική την άποψή μας κυρίως προς τους ξένους;

• Οχι κυρίως προς τους ξένους. Προς εμάς τους ίδιους θα την κάνει. Ο κίνδυνος αυτός είναι: να συντηρητικοποιηθούμε εμείς. Θα αρχίσουμε να ζητάμε και να έχουμε ανάγκη για μεγαλύτερη προστασία και αστυνόμευση. Είχε γράψει ο Σταύρος ο Λυγερός στην «Κ» ένα εξαιρετικό κείμενο γι’ αυτήν την προοπτική.

— Αυτό σας ανησυχεί ως προοπτική κοινωνίας;

• Ασφαλώς, αλλά ελπίζω να μη φτάσουμε ώς εκεί. Εχω την ελπίδα ότι πλησιάζοντας τον πάτο του βαρελιού, θα υπάρξουν άνθρωποι που θα συνειδητοποιήσουν πού κατρακυλάμε και θα το συγκρατήσουν. Είτε είναι πολιτικοί, άρχοντες δηλαδή, είτε είναι απλοί άνθρωποι. Γιατί πιστεύω ότι υπάρχουν δυνάμεις στην ελληνική κοινωνία που σκέφτονται υγιώς και είναι σε θέση να σταθούν όρθιοι και να πουν «όχι».

— Να πουν «όχι» σε τι;

• Σε μια κατρακύλα που μπορεί να οδηγήσει σ’ έναν ακραίο συντηρητισμό, όπου θα φτάνει να διψάς για έναν αρχηγό, να ’χεις ανάγκη κάποιον που θα είναι ο μεγαλοαστυνόμος που θα βάλει σε τάξη τα πράγματα. Εχουμε παράδοση στο «Οχι». Και μην πάει ο νους στην 28η Οκτωβρίου, ξεκινάει από τα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας αυτό. Και μας έχει καθορίσει. Είπαν τότε οι άρχοντες, οι σοφοί, οι νοικοκυραίοι: «Για σταθείτε, ρε παιδιά. Θα μας ξεπατώσουν όλους οι Τούρκοι; Να συνεργαστούμε». Και υπήρχαν και κάτι τρελαμένοι που είπαν «μ’ αυτούς ποτέ» και πήραν τα βουνά.

— Εσείς είστε μ’ αυτούς που παίρνουν τα βουνά ή μ’ αυτούς που επιδιώκουν τη συναίνεση;

• Ε, πλησιάζω τα 70 μου χρόνια. Το να κάνεις επανάσταση θέλει και νιάτα. Μην έχεις, όμως, πολλή εμπιστοσύνη στους γέρους που επαναστατούν. Οπως να μην έχεις εμπιστοσύνη και στους ηλικιωμένους που επιδιώκουν την παρέα των νέων. Τους θεωρώ ανυπόληπτους. Δεν λέω ότι οι νέοι δεν πρέπει να επιδιώκουν τη συντροφιά των γέρων. Λέω ότι οι γέροντες δεν έχουν κανένα λόγο να επιδιώκουν τη συντροφιά των νέων.

Εκκλησία και Αριστερά

— Ποια σχέση έχετε με την πίστη;

• Αγωνίζομαι να πιστεύω. Δεν είναι εύκολο πράγμα αυτό.

— Είναι κάτι που ανακαλύψετε όψιμα στη ζωή σας;

• Οχι. Μεγάλωσα σε σπίτι χριστιανικό που από νωρίς με οδήγησε στην εκκλησία. Η μάνα μου, κυρίως, που ήταν βαθύτατη χριστιανή. Αρκετά νωρίς είχε μπει η σχέση μου με την εκκλησία και τους ανθρώπους της. Αυτό στη μετεφηβική μου ηλικία ενώθηκε με την Αριστερά, γιατί το αίτημα για κοινωνική δικαιοσύνη δεν καθησύχαζε από τον λόγο του Χριστού, δεν αρκούσε. Ο αγώνας μου να πιστέψω όμως έρχεται από πολύ παλιά, δεν είναι κάτι όψιμο.

— Τα τελευταία χρόνια θεωρείτε ότι ούτε η Αριστερά επαρκεί γι’ αυτόν τον παρηγορητικό λόγο;

• Σίγουρα. Αν δείτε πόσο έχουν συρρικνωθεί αυτά τα μορφώματα της Αριστέρας σε όλη την Ευρώπη, είναι φανερό. Δεν αρκεί. Υπάρχει μια πολύ βαθιά αντίφαση στον πολιτικό λόγο και στη σωτηρία του ανθρώπου. Η Αριστερά έχει παρατήσει τον μέσα εαυτό κι αυτό είναι κεφαλαιώδες για την ηρεμία του ανθρώπου. Η εκκλησία απαντάει σε αυτό το ζήτημα ως προς τη σωτηρία του ανθρώπου. Δεν απαντάει στα μεγάλα, στα κοινωνικά οράματα, κ.λπ. Γι’ αυτό και ως μετέφηβος σάλταρα στην Αριστερά...

— Και αργότερα ξαναπλησιάσατε στην εκκλησία;

• Ναι, γιατί αυτό που με ενδιαφέρει είναι η σωτηρία του ανθρώπου; Το σημαντικό είναι να τσακίσουμε το εγώ, που σημαίνει ότι ανέχεσαι τους ανθρώπους, μπορείς να ζητήσεις συγγνώμη.

— Οταν λέτε ότι αγωνίζεστε να πιστέψετε εννοείτε ότι προσπαθείτε να τιθασεύσετε το «εγώ»;

• Ναι, φυσικά. Η αναγνώριση του λάθους, η καταστροφή του εγώ είναι το βασικό. Εδώ ακόμα και η Αριστερά έχει ανακαλύψει την αυτοκριτική, που στην ουσία είναι η αφορμή για να τσακίσει τον αντίπαλο. Κοιτάξτε, ζούμε σ’ έναν κόσμο που καλλιεργεί υπέρμετρα το «εγώ». Κερδίζουμε χρήματα, φήμη, δόξα, όλα όσα δημιουργούν ένα υπερφυσικό «εγώ». Κι όταν πιάνουν κάποιον στα πράσα να κλέβει, δεν έχει το κουράγιο να το παραδεχτεί. Ακόμα και ο Παλαιοκώστας, όταν τον συνέλαβαν πριν από την τελευταία απόδραση, δεν τον είδα ούτε να διαμαρτύρεται ούτε να μαζεύουν διάφοροι υπογραφές. Είπε απλώς, «χάσαμε». Κι όταν πιάνουν κάποιον να έχει κατεβάσει μια βιτρίνα, το πρώτο που κάνουν είναι να μαζέψουν υπογραφές για να τον αφήσουν. Διότι απλώς πέρναγε, και ο αέρας φύσηξε την τζαμαρία κ.λπ. Ενώ ο Παλαιοκώστας με αξιοπρέπεια είπε «χάσαμε».

«Πυροβολείς την υπερβολή»;

— Εχετε εμπιστοσύνη στους νέους σήμερα ή υπάρχουν πράγματα που σας ενοχλούν;

• Εμπιστοσύνη δεν μπορώ να πω, αλλά έχω ελπίδα, διότι γνωρίζω περιπτώσεις νέων ανθρώπων, οι όποιοι όχι ότι σκέφτονται σαν εμένα, αλλά διαφοροποιούνται από εκδηλώσεις –όπως από τις ακρότητες του περασμένου Δεκέμβρη– και στέκονται κριτικά απέναντι σε μαζικές εξάρσεις.

— Μπορείτε να αποδεχτείτε και τις υπερβολές; Θεωρείτε ότι είναι ίδιον μιας νεότητας;

• Σίγουρα. Γιατί όταν έχουμε τέτοιας εκτάσεως φαινόμενα εκ των πραγμάτων η υπερβολή είναι εκεί. Και το δίλημμα που έχεις είναι: θα την πυροβολήσεις την υπερβολή για να μην υπάρχει; Η απάντησή μου είναι όχι.

— O ρόλος των γερόντων σε αυτήν την περίπτωση ποιος είναι;

• Να υπενθυμίζουν τον στίχο του Κώστα Μόντη: «Κουράγιο κωπηλάτες. Υπομονή κωπηλάτες». Να υπενθυμίζουν τον λόγο της αγάπης, δηλαδή. Που λέει ότι το κακό δεν πολεμιέται με το κακό, απλώς το ανακυκλώνει.

Συνέντευξη στην Ολγα Σελλα, Η Καθημερινή, 22/03/2009