Αν θες να ζήσεις ...τρεις φορές

• Από την Μ. Θεοδοσοπούλου, Βιβλιοθήκη, Πέμπτη 30 Δεκεμβρίου 2010

 

 

Εργο του Σπύρου Αλαμάνου, από την Κέρκυρα  

• Αχιλλέας Κυριακίδης
• Κωμωδία
• εκδόσεις Πόλις, σ. 63, ευρώ 10

Την Ανθρώπινη κωμωδία, για τη σύλληψη της οποίας ο Ονορέ ντε Μπαλζάκ χρειάστηκε να συγγράψει δεκάδες τόμων πολυσέλιδων μυθιστορημάτων και την οποία, εν τέλει, δεν ευτύχησε να ολοκληρώσει, ένας μακρινός απόγονός του, ο έλληνας συγγραφέας Αχιλλέας Κυριακίδης, την καταγράφει σε ένα πεζό, που αποκαλεί καταχρηστικά νουβέλα, μόλις πενήντα σελίδων. Το κατορθώνει κάνοντας ευρεία χρήση αφηγηματικών μεθόδων, τις οποίες οι ενδιάμεσες γενεές αποκάλεσαν μοντερνίστικες και μεταμοντερνιστικές και τις οποίες, καίτοι ιδιοφυής ο Μπαλζάκ, ούτε μπορούσε να διανοηθεί. Μέθοδοι που τόνωσαν τόσο πολύ το ηθικό των συγγραφέων, ώστε ορισμένοι από αυτούς, κατατασσόμενοι στους μεταμοντέρνους, να θέτουν υψιπετή ερωτήματα, όπως εκείνο του Γάλλου Ερβέ Λε Τελλιέ, που ο Κυριακίδης επιλέγει ως ένα από τα μότο της νουβέλας του: «Τι θα ήταν η Ιστορία χωρίς τη δύναμη του μυθιστορήματος;».

Πέραν, όμως, του μότο, όντας ο Κυριακίδης συστηματικός μεταφραστής του Λε Τελλιέ, καθώς και πλείστων άλλων οπαδών του Εργαστηρίου της Δυνητικής Λογοτεχνίας, γαλλιστί Ουλιπό, φαίνεται να υιοθετεί κι αυτός κάποια ουλιπιστικά τεχνάσματα: Δίνει στη νουβέλα του τη δομή δένδρου, όπου ο αναγνώστης έχει στη διάθεσή του, μετά τον κυρίως κορμό, τρεις συνέχειες. Επιστρατεύει ορισμένες λέξεις-κλειδιά ως σημεία αναφοράς, τις οποίες ενώνει με ποικίλλουσες σε μήκος φράσεις, συνήθως ευθύγραμμες ως προς τη χρονική διάταξη των συμβάντων και κυκλοτερείς κατά τη χωρική τοποθέτησή τους.

Προχωρεί την αφήγηση, δημιουργώντας αυτοτελείς θεματικές ενότητες, σαν να αντιστοιχεί τις παραγράφους σε διαφορετικά νοηματικά επίπεδα. Γι' αυτήν τη «μαθηματικοειδή» τάση προϊδεάζει ένα δεύτερο μότο: «Θεώρημα: "Οι κωμωδίες δεν έχουν θάνατο. Να αποδειχθεί". Σε καιρούς όπως οι σημερινοί, όπου ο κυρίαρχος τύπος της κωμωδίας είναι η μαύρη κωμωδία, η οποία, όχι μόνον έχει θάνατο, αλλά, ως επί το πλείστον, υπερχειλίζει πτωμάτων, η πρόταση δείχνει καταφανώς εσφαλμένη. Δεδομένου, ωστόσο, ότι πρόκειται για έναν κατεξοχήν παίζοντα συγγραφέα, αυτό το δήθεν ουλιπιστικό εύρημα μπορεί να στοχεύει και στην υπογράμμιση του τίτλου. Δηλαδή, να θέλει να εξάρει τον καθαρόαιμο χαρακτήρα της δικής του κωμωδίας, την οποία συγγράφει προς εκτόνωση του άγχους του αναγνώστη, που, στις ημέρες μας, δεν είναι καθόλου αμελητέα ποσότητα».

Προ επτά ετών, Δεκέμβριο 2003, ο Κυριακίδης εξέδωσε μια συλλογή οκτώ διηγημάτων, τα οποία απαρτίζουν το ένατο βιβλίο του. Το πρώτο διήγημα φέρει τον τίτλο «Μετά τον χαρακτηριστικό ήχο». Εισαγωγικά περιγράφεται η ρουτινιάρικη, εκτυλισσόμενη μεταξύ οικίας και γραφείου, καθημερινότητα του ανώνυμου αφηγητή. Στη συνέχεια, η αφήγηση εστιάζει, όπως προκαθορίζει ο τίτλος, στον τηλεφωνητή της οικίας του και τα καταγραφέντα κατά τη διάρκεια των εργάσιμων ωρών, και συνεπώς κατά την απουσία του, μηνύματα. Οι κριτικοί εξέλαβαν το διήγημα ως κινούμενο στα όρια του δράματος, δεδομένου ότι ο αφηγητής, που χαρακτηρίζεται από υψηλού βαθμού συναισθηματική ξηρασία, αρπάζεται από ένα μήνυμα που προοριζόταν για άλλον τηλεφωνητή, λαχταρώντας να βιώσει την ερωτική συγκίνηση, έστω και λαθραία, μέσω της παρελθοντικής ιστορίας ενός άλλου προσώπου.


Η πρόσφατη νουβέλα στηρίζεται σε μια ιστορία της ίδιας μηχανικής αφορμής. Και πάλι ο κατ' οίκον τηλεφωνητής έχει καταγράψει ένα μήνυμα, αυτή τη φορά απευθυνόμενο στον σωστό παραλήπτη. Μια άγνωστη φωνή απειλεί: «Αν θες να ζήσεις, έλα το Σάββατο 18 Ιουνίου»... στο τάδε μέρος. Το μήνυμα εστάλη στις εργάσιμες ώρες της Παρασκευής, αλλά παραλήφθηκε τα ξημερώματα του Σαββάτου από τον αφηγητή, που δείχνει ο ίδιος ή έστω παραπλήσιος με εκείνον του διηγήματος. Σύμφωνα με το κειμενάκι του οπισθόφυλλου, πρόκειται για έναν μικροαστό. Κατά τη γνώμη μας, αυτός ο χαρακτηρισμός σηκώνει πολύ νερό, αφού έχουμε να κάνουμε με έναν μάλλον υψηλόβαθμο τραπεζικό υπάλληλο, απόφοιτο της Νομικής και από ευκατάστατη οικογένεια. Αλλά και πέραν των βιογραφικών του, ουδόλως φαίνεται να διαπνέεται από μικροαστική νοοτροπία. Συμβαίνει, μάλιστα, το αντίθετο. Ούτε κοινωνική άνοδο επιδιώκει ούτε ως θιασώτης της κατανάλωσης αγαθών εμφανίζεται. Οσον αφορά τον γενικότερο συντηρητισμό του, αυτός, έτσι κι αλλιώς, χαρακτηρίζει συλλήβδην την αστική τάξη.

Στη νουβέλα, ο τριτοπρόσωπος αφηγητής δεν μένει ανώνυμος όπως στο διήγημα. Αναφέρεται με τα αρχικά Δ.Χ., τα οποία, αν εκληφθούν ως αρκτικόλεξο, προσδιορίζουν συνήθως αυτοκίνητα και λοιπά είδη δημόσιας χρήσης. Ενας από τους λεκτικούς τρόπους του συγγραφέα είναι η απόδοση προσωποποιητικών επιθετικών προσδιορισμών σε αντικείμενα, όπως «εγκάρδια μηχανήματα», «υπερήλικα έπιπλα», και αντιστρόφως, επιθέτων που σχετίζονται με αντικείμενα σε πρόσωπα, όπως το συγκεκριμένο αρκτικόλεξο.

Αλλα γλωσσικά παιχνιδίσματα, που συνηθίζει, είναι η μετατόπιση ιδιόλεκτων μιας ειδικότητας σε άλλη μη συναφή, οι απροσδόκητες παρομοιώσεις προς γελοιοποίηση του ενός σκέλους και επίσης, οι πλάγιοι και περιπεπλεγμένοι τρόποι για να ειπωθεί το αυτονόητο, όπως, λ.χ., η αιτία ενός θανάτου. Αν υποθέσουμε, όπως συνάγεται από επί μέρους, λιγότερο ή περισσότερο εμφανείς, νύξεις, ότι ο συγγραφέας στοχεύει να τοποθετήσει τη σημερινή κρίση εν μέσω των πιο πρόσφατων σκηνών της «ανθρώπινης κωμωδίας», τότε, ως άλλος Ροΐδης, φαίνεται να χρησιμοποιεί «ξηρά κολοκύνθη» προς αφύπνιση ενός αναγνωστικού κοινού σε χειμερία νάρκη.

Κοινότοπος φαντάζει ο βίος του αφηγητή. Τόσο κοινότοπος, ώστε η περιγραφή, που καταλαμβάνει, ως ο κυρίως κορμός, το ήμισυ της νουβέλας, να καταλήγει κωμική. Η, τρόπος του λέγειν, πλοκή αρχίζει όταν ο αφηγητής συναντά τον άλλον ήρωα της ιστορίας, που ακούει στο όνομα Παπαδημητρακόπουλος, άνευ μικρού ονόματος, πατρώνυμου ή έστω αντίστοιχων αρχικών. Στις πρώτες, ωστόσο, αράδες, όπου το αρκτικόλεξο του αφηγητή εμφανίζεται δίπλα δίπλα με το όνομα του ήρωα, ο αναγνώστης, μη αφυπνισθείς εισέτι από τη συγγραφική κολοκύνθη, μπορεί να το εκλάβει ως Δ.Χ. Παπαδημητρακόπουλος, παρασυρόμενος και από γνωστότατο ομότεχνο του Κυριακίδη.

Αμφότεροι, μάλιστα, συναριθμούνται στους ολιγάριθμους «μάστορες της μικρής φόρμας». Μια κοινή έκφραση της εποχής μας, κατά τη γνώμη μας ατυχέστατη, καθώς παραπέμπει συνειρμικά μάλλον σε τεχνίτες μικροεπίπλων και μικροαντικειμένων τύπου μινιατούρας παρά σε κορυφαίους συγγραφείς.
Ως ασκήσεις ύφους, ο συγγραφέας επινοεί τέσσερις τρόπους διασταύρωσης των βίων αφηγητή και ήρωα. Ευρηματικότερος ο πρώτος, διαφοροποιείται από τους άλλους τρεις. Κατ' αυτόν, ο Δ.Χ. δεν συναντά τον Παπαδημητρακόπουλο, αλλά κατοικεί στην οδό Παπαδημητρακοπούλου. Οδός που σήμερα μεν δεν υπάρχει στο κλεινόν άστυ, αλλά στο μέλλον, αναμφιβόλως θα προκύψει. Πιθανόν να προκύψουν περισσότερες της μιας, καθώς είναι τοις πάσι γνωστό ότι αυτός ο τόπος τιμά τους συγγραφείς, πόσω μάλλον τους μινιατουρίστες.

Επί της εν λόγω οδού βρίσκεται το αστυνομικό τμήμα, στο οποίο καταφεύγει ο Δ.Χ. μετά το εκβιαστικό μήνυμα, και από αυτήν εκκινεί για το ραντεβού με τον άγνωστο αποστολέα του μηνύματος. Μόνος του, αφού δεν εξασφάλισε από την Ασφάλεια την ασφάλειά του, όπως θα ανέμενε κάθε αναγνώστης που γνωρίζει την αποτελεσματικότητα της ελληνικής Αστυνομίας. Ο «περιδεής μικροαστός» πήρε, λοιπόν, όλο το ρίσκο μιας άκρως επικίνδυνης περιπέτειας. Δεδομένου, όμως, ότι τα τολμηρά διαβήματα δεν είναι για τους μικροαστούς, κατέληξε θύμα απαγωγής.

Απομένουν οι τρεις συναντήσεις αφηγητή και ήρωα ως τρεις διαφορετικές και ημιτελείς αφηγηματικές εκδοχές. Αμφότεροι μεταμορφώνονται σε τρία διαφορετικά πρόσωπα, που πρωταγωνιστούν στην ειρωνική υπονόμευση τριών διαφορετικών χώρων: των πάλαι ποτέ αριστερών διανοουμένων, των νεότερων ιστορικών της βαλκανικής σαλάτας και της λαθρομετανάστευσης. Εδώ, θα πρέπει να σημειώσουμε τις τρεις, εξόχου εμπνεύσεως, μεταμορφώσεις του Παπαδημητρακόπουλου: λοχαγός παραμεθορίου περιοχής, ηγετικό στέλεχος του ευκλεούς άλλοτε ΚΚΕ εσωτ. και μινιμαλίστας συγγραφέας, που συνόψισε την ουσία της «ανθρώπινης κωμωδίας» κατά την παρούσα στιγμή, με μια νουβέλα 33 σελίδων, όπου αναγράφεται η ίδια, τεράστιας σημασίας, φράση: «Δεν πάει άλλο».

Τελικά, ο Κυριακίδης έγραψε μια μινιατούρα κωμωδίας, διασκεδαστική, πιστεύουμε, για ένα ευρύτερο κοινό, πρόθυμο να λύσει τους κάβους του ορθολογισμού. Από εκεί και πέρα, μια δράκα υποψιασμένων θα απολαύσει τα διακειμενικά και λοιπά αφηγηματικά πλουμίδια, τα οποία ο συγγραφέας ξεκίνησε να αποκαλύπτει στις καταληκτικές σημειώσεις, ωστόσο τα παράτησε. Ας μείνουν στο σκότος, θα πρέπει να σκέφτηκε, φοβούμενος τις παραναγνώσεις. Πάντως, τα πιο πολύτιμα της αφήγησης φυλάσσονται καλύτερα θαμμένα, όπως τα αρχαία σπαράγματα. *

Η μαγική βιογραφία του Μπέργκμαν=

• Ο μέγας σουηδός σκηνοθέτης, συγγραφέας

• Από τον Γιάννη Κοντό, Βιβλιοθήκη, Πέμπτη 30 Δεκεμβρίου 2010

• Ινγκμαρ Μπέργκμαν
• Ο μαγικός φανός - Αυτοβιογραφία
• μτφρ.: Γρηγόρης Ν. Κονδύλης
• εκδόσεις Ποταμός, σ. 395, ευρώ 22,10

Ο σκηνοθέτης Ινγκμαρ Μπέργκμαν, Σουηδός αλλά μέσα στο αίμα του κυκλοφορεί όλη η Ευρώπη με τη φιλοσοφία της, τον γκρίζο ουρανό του Βορρά και τον ήλιο της Μεσογείου. Αλλά το βασικότερο σ' αυτόν τον καλλιτέχνη είναι το δόγμα του προτεσταντισμού, που τον καταπίεσε και του έπλασε τον χαρακτήρα που κουβάλησε όλη τη ζωή του. Να το σημειώσω από την αρχή. Αυτή η αυτοβιογραφία ουσιαστικά είναι ένα υπέροχο μυθιστόρημα. Είναι η δομή του αξιοπρόσεκτη, πώς το χτίζει, κομμάτι - κομμάτι, (πλάνο - πλάνο για την ακρίβεια), ιστορεί και εξιστορεί τα προσωπικά του, τις διεργασίες της δουλειάς του, την κοινωνιολογία, την καλλιτεχνική εμφάνιση των ανησυχιών του και των οραμάτων του. Το πώς παρουσιάζει το νησάκι όπου γύριζε τις ταινίες του, πώς ανέβαζε ως διευθυντής και σκηνοθέτης στο Βασιλικό Θέατρο της Στοκχόλμης τα μεγάλα κλασικά έργα. Ετσι, μας μάγεψε κι εμάς, παιδιά της Μεσογείου, και ανιχνεύσαμε την ύπαρξή μας με εκείνα τα βαριά σουηδικά. Πρωτοδιάβασα σενάριά του το 1964 από τις εκδόσεις Γαλαξίας, της κυρίας Βλάχου, σε μετάφραση της Ροζίτας Σώκου. Από τότε κατάλαβα ότι ο Μπέργκμαν είναι κατεξοχήν συγγραφέας. Οι λεπτομέρειες, οι αναμνήσεις -που είναι μια βροχή αποκαλύψεων- το πρεσβυτέριο, οι γονείς του, το φως, οι σκιές -είναι αυτό που λέει ο Σεφέρης «κατά βάθος είμαι ζήτημα φωτός»- οι συμμαθητές του, το ερωτικό ξύπνημα, η κριτική στον εαυτό του. Και το τραύμα του από την περιπέτεια με την εφορία της πατρίδας του. Οι αριθμοί, οι αποφάσεις και τα τερτίπια του Δημοσίου, σε έναν άνθρωπο που οι αριθμοί τού δημιουργούσαν ίλιγγο. Η φυγή του στο Παρίσι. Και κυρίως το ευαίσθητο στομάχι του, που τον παιδεύει πολύ σε όλον τον βίο του. Με τι μαεστρία ξεδιπλώνει, πώς αποκαλύπτει τον εαυτό του και τους γύρω. Οι έξοχες παρατηρήσεις κυρίως για την παιδική του ηλικία. Ο Μπέργκμαν ήταν παιδί. Ενας μικρός Φρόιντ, με όλα τα επακόλουθα! Πολλά κομμάτια από την αυτοβιογραφία του θυμίζουν σκηνές από τις ταινίες του. Μία από τις σημαντικότερες καλλιτεχνικές προσωπικότητες του 20ού αιώνα, που τον σφράγισε με το έργο του. Είναι μοντέρνος, πρωτοπόρος, γιατί αγαπά και διερευνά τους κλασικούς θεατρικούς συγγραφείς που τους ανέβασε στο βασιλικό θέατρο της Στοκχόλμης. Αν και η Σουηδία είναι προοδευτική και σοσιαλιστική χώρα, έναν τέτοιου μεγέθους καλλιτέχνη τον ταλαιπώρησε και τον δυσκόλεψε πολλές φορές. Μάλλον οι συντεταγμένες πολιτείες και όλα τα πολιτικά συστήματα είναι συνήθως αρνητικά με τις επιλογές και τη βαθύτερη ουσία του καλλιτέχνη. Μέγας μάγος και μάστορας, ο Μπέργκμαν οδήγησε την Τέχνη του ώστε να μας αποκαλύψει την αλήθεια. Πολλά στοιχεία από αυτό το γλαφυρό βιβλίο περιέχονται στην αποκαλυπτική ταινία του «Φάννυ και Αλέξανδρος». Ανθρωπος αγχώδης, μελαγχολικός και μεταφυσικός, δημιούργησε έργο καθαρό σαν κρύσταλλο, όπου μέσα βλέπουμε το πρόσωπό μας και τις παραμορφώσεις του. Θυμίζει το κινηματογραφικό του έργο «Μέσα από τον σπασμένο καθρέφτη». Από πολύ νέος παραμένω θαυμαστής αυτού του ιερού τέρατος και χωρίς επιφυλάξεις όλη η δουλειά του με βοήθησε στην ποιητική μου ωρίμανση και γενικότερα στην ποιητική μου εργασία. Η μετάφραση του Γρηγόρη Ν. Κονδύλη μιλάει με στρογγυλά και καθαρά ελληνικά. Σαν σύνολο, μια καλή δουλειά, βοηθάει το βιβλίο. Ας έρθουμε όμως πάλι στο υπέροχο αυτό βιβλίο. Διαβάζεται μονορούφι, πρωί και βράδυ: μας διδάσκει τρόπους στα φυσικά και στα μεταφυσικά, γι' αυτό είναι ένα πρακτικό βιβλίο. Διαβάστε το με πάθος και διαδώστε το. *

Το κυβιστικό πορτρέτο ενός δημιουργού μετά το «θάνατό» του

• Από την Αργυρώ Μαντόγλου, Βιβλιοθήκη, Πέμπτη 30 Δεκεμβρίου 2010

• Τζ. Μ. Κουτσί 
• Θέρος 
• μτφρ.: Αθηνά Δημητριάδου 
• Μεταίχμιο, σ. 286, ευρώ 18,70

Στο Θέρος ο Τζον Κουτσί αρχίζει με την υπόθεση πως ο συγγραφέας Κουτσί είναι νεκρός και έχουν μείνει πίσω του μια σειρά από ημερολογιακές καταχωρίσεις και προπαρασκευαστικές ασκήσεις που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη γραφή μιας αυτοβιογραφίας. Αυτές οι σημειώσεις έχουν βρεθεί στα χέρια ενός Αγγλου βιογράφου με το όνομα Βίνσεντ, ο οποίος αναλαμβάνει να γράψει τη βιογραφία του νομπελίστα Νοτιοαφρικανού συγγραφέα, του οποίου η δημόσια περσόνα «Τζ. Μ. Κουτσί» έχει χαρακτηριστεί ως ιδιαιτέρως μυστικοπαθής.

Από ποιους θα έπαιρνε συνεντεύξεις ένας ανάλογος βιογράφος; Τι είδους ερωτήσεις θα ρωτούσε; Με άλλα λόγια, ποια θα ήταν τα κατάλληλα πρόσωπα που θα μπορούσαν να δώσουν πληροφορίες και να διαφωτίσουν την προσωπικότητα ενός ιδιαίτερα κλειστού ατόμου που, εν πολλοίς, χρησιμοποίησε το υλικό της ζωής του και στα βιβλία του;

Οι διαφορετικές εκδοχές της συγγραφικής περσόνας που προκύπτουν μέσα από τις επιλογές τού εκάστοτε βιογράφου είναι το θέμα του καινούργιου βιβλίου του Κουτσί, το οποίο είναι και το τρίτο της τριλογίας των αυτοβιογραφικών του έργων «Σκηνές από τη ζωή ενός παιδιού» και «Σκηνές από τη ζωή ενός νέου». Στο τρίτο μέρος μάς δίδονται όχι μόνο βιογραφικές πληροφορίες αλλά και μύχιες εκμυστηρεύσεις από διάφορα πρόσωπα με τα οποία έχει ο συγγραφέας σχετιστεί στενά και που, εν πολλοίς (ιδιαίτερα οι γυναίκες), συγκλίνουν σε ένα καθόλου κολακευτικό πορτρέτο ενός «ξύλινου» και μη ανθρώπινου τύπου. Μία εξ αυτών είναι και η Βραζιλιάνα που ο Κουτσί ερωτεύτηκε σφόδρα και η οποία, σύμφωνα με τον βιογράφο, μπορεί να αποτέλεσε και το μοντέλο πάνω στο οποίο ο συγγραφέας κατασκεύασε την ηρωίδα του «Μια γυναίκα στο νησί του Ροβινσώνα».

Στο Θέρος, όπως και στα δύο προηγούμενα της τριλογίας, διερευνώνται κάποια κρίσιμα στάδια για την καλλιτεχνική και την πνευματική εξέλιξη του συγγραφέα.

Από πλευράς φόρμας και αφηγηματικών τεχνικών, το Θέρος είναι σαφώς πιο προωθημένο από τα προηγούμενα αυτοβιογραφικά έργα του (αποδεικνύοντας πως ο Κουτσί ακόμα και μετά το Νόμπελ συνεχίζει τους πειραματισμούς του, εξερευνώντας τη συνεχώς μεταβαλλόμενη σχέση πραγματικότητας και μυθιστορίας). Εχοντας ως σημείο εκκίνησης τις αρχές της δεκαετίας του εβδομήντα -όταν ο Τζον επέστρεψε στη Νότια Αφρική από την Αμερική, όπου και πήρε το διδακτορικό του στη διδασκαλία της Αγγλικής Λογοτεχνίας- βρίσκεται να συγκατοικεί με τον χήρο πατέρα του σ' ένα προάστιο του Κέιπ Τάουν και να ρίχνεται με μανία στη σκληρή χειρωνακτική εργασία στο κτήμα, ενώ ταυτόχρονα δημοσιεύει και τα πρώτα του μυθιστορήματα.

Στο Θέρος δεν μας δίδεται μια γραμμική αφήγηση για τα έργα και τις ημέρες του ήρωα ούτε κάποια καταγραφή των γεγονότων της ζωής του, αλλά μαθαίνουμε γι' αυτόν μέσα από μια συνάθροιση ημιτελών κειμένων από τα σημειωματάρια του Κουτσί, κάποιες αποσπασματικές σημειώσεις και πέντε συνεντεύξεις από ανθρώπους που τον γνώριζαν εκείνη την εποχή, όταν έβαζε τα θεμέλια στη συγγραφική του καριέρα.

Ο Βίνσεντ έχει μεν συγκεντρώσει θραύσματα των γραπτών του Κουτσί, αλλά δεν τα έχει ακόμα οργανώσει ούτε έχει αποφασίσει για την τελική αφηγηματική μορφή του πονήματός του. Το Θέρος θα μπορούσε να είναι η διαδικασία της σύνθεσης μιας μυθιστορηματικής βιογραφίας, με σημείο εστίασης τα χρόνια που ο ήρωας πάσχιζε να γίνει συγγραφέας. Μέσα από τις ημερολογιακές καταχωρίσεις και τις συνεντεύξεις, βλέπουμε τον Τζον να παλεύει με δύο σημαντικά εμπόδια: πώς να συμβιβαστεί με την πραγματικότητα της Νότιας Αφρικής την εποχή του απαρτχάιντ και, δεύτερον, πώς να συνάψει ουσιαστικές σχέσεις με τις γυναίκες - θέματα στα οποία έχει επανέλθει πολλές φορές και σε άλλα βιβλία του, μέσα από ιδιαίτερα ευφάνταστα μεταμοντέρνα τεχνάσματα.

Τα ημερολογιακά θραύσματα και οι συνεντεύξεις μάς δίνουν ένα κυβιστικό πορτρέτο του συγγραφέα, προσδίδοντάς του διαφορετικές, ακόμα και αντιθετικές, ιδιότητες και μια στοιχειώδη αληθοφάνεια αλλά απογοητεύοντας όσους στρέφονται στις βιογραφίες και στα απομνημονεύματα για να αντλήσουν πληροφορίες για το αντικείμενο του ενδιαφέροντός τους. Στο Θέρος εξερευνώνται τα όρια της αυτοβιογραφίας, αποδεικνύοντας, ακόμη μια φορά, πως δεν μετρούν στο τελικό αποτέλεσμα η αλήθεια και το ψεύδος των πληροφοριών αλλά η ερμηνεία τους και η ικανότητα «ανάγνωσης» των δεδομένων - δηλαδή η πρόθεση του βιογράφου. *

Βίος και πολιτεία σε ερείπια

• Από την Νένα Κοκινάκη, Βιβλιοθήκη, Πέμπτη 30 Δεκεμβρίου 2010

• Δημοσθένης Κορδοπάτης
• Τζόναθαν Σουίφτ Ο βίος και η πολιτεία του
• Βιογραφία, εκδόσεις Μελάνι, σ. 228

Ο,τι κυρίως χαρακτηρίζει το βιβλίο του Δημοσθένη Κορδοπάτη Τζόναθαν Σουίφτ, Ο βίος και η πολιτεία του, στον καλαίσθητο τόμο των εκδόσεων Μελάνι, είναι η τολμηρή έρευνα της αλήθειας, που συχνά εμφανίζεται σύνθετη και μυστηριώδης στη συναισθηματική και πνευματική εξέλιξη ενός μεγαλοφυούς, όπως ο Σουίφτ. Η αλήθεια αυτή, συχνά μυστηριώδης, αγνοούμενη κάποτε και από τον ίδιο τον βιογραφούμενο, προϋποθέτει, εκτός από την τήρηση αυστηρών κανόνων (σεβασμός της χρονολογικής τάξης, συστηματική έρευνα ντοκουμέντων, ημερολογίων, έργων, επιστολών), το μέσο έκφρασης που θα αναπλάσει μια ζωή. Ο Τζόναθαν Σουίφτ, πρωτοπρεσβύτερος του καθεδρικού ναού του Αγίου Πατρικίου στο Δουβλίνο, σατιρικός συγγραφέας, λιβελογράφος και ποιητής, κακότροπος και μισάνθρωπος σε σημείο που να εκτιμάται ότι δεν πρέπει να έχει έλεος ακόμα και μετά θάνατον, βρήκε στο πρόσωπο του βιογράφου του, αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου Δημοσθένη Κορδοπάτη, τον τίμιο διαμεσολαβητή της αλήθειας του, τον συγγραφέα που τον κατανοεί και τον δικαιώνει. Το πανόραμα της ζωής του συγγραφέα των Ταξιδιών του Γκιούλιβερ, ανηλεής μαστίγωση της ανθρώπινης περηφάνιας και ανοησίας που κατέληξε σε θλιβερή τραγωδία δυστυχίας και ντροπής, αναδεικνύει το ποικιλόμορφο της βιογραφίας τόσο ως επιστήμης όσο και ως έργου τέχνης. Η ανάπλαση της ιστορίας μιας προσωπικότητας, το έργο της οποίας κάνει ακόμα κι έναν Βολταίρο να ντρέπεται για τα βιβλία του, εξεικονίζει προφανείς αναλογίες με την επικαιρότητα που βιώνουμε. Η εικόνα του ανθρώπου που αποστρέφεται και πολεμά τη «δημοκρατία των ανοήτων» δεν είναι πάντα αξιαγάπητη. Αποτελεί, ωστόσο, μαρτυρία τού πώς μέσα από ένα περιβάλλον ηθικής μικρότητας αναδεικνύεται μια μορφή «πεφωτισμένη».

• Φίλιππος Δ. Δρακονταειδής
• Λόγος ερειπίων
• Δοκίμιο, εκδόσεις Γαβριηλίδης, σ. 155

Πεζογράφος, μεταφραστής κλασικών κειμένων από τα γαλλικά και τα ισπανικά και δοκιμιογράφος που αναζητεί την ταυτότητα της κοινωνίας στον καθρέφτη της φιλοσοφίας και των τεχνών της, ο Φίλιππος Δ. Δρακονταειδής, στο νέο του κριτικό δοκίμιο Λόγος ερειπίων των εκδόσεων Γαβριηλίδης, χωρίς να θέτει εν αμφιβόλω τη σημασία των βεβαιοτήτων του παρελθόντος και τις απαντήσεις που δίδονται για τη ζωή, τον βίο, το κράτος, τον λαό, το πολίτευμα και το δίκαιο, επικεντρώνεται στο ερώτημα τι; Τι κράτος, τι λαός, τι πολίτευμα, τι δίκαιο και εντέλει: τι ζωή, τι βίος, τι άνθρωπος. Με χαρακτηριστικό του τη δημιουργική και συνδυαστική φαντασία, ο δοκιμιακός λόγος του Δρακονταειδή υποστηρίζει ότι τα κεκτημένα του παρελθόντος ακόμα και ως ερείπια αξίζουν προσοχής. Η ανασκαφή είναι εμπειρία ακόμα κι όταν έχουμε να κάνουμε με αποσύνθεση, ακόμα κι όταν η υπόθεση της αναμονής του καινούργιου ενδέχεται να καθυστερήσει την έλευση του «τέλους». Θα υπάρξει όμως μια τέτοια προοπτική; Ή μήπως «όταν η ζωή τελεί υπό προστατευτική φύλαξη» και «το άδικο δεν παίρνεται πίσω», το δίκαιο τελικά «δεν βρίσκει δρόμο να περάσει;» Με την επιλογή του να σπάσει τη σιωπή, ο συγγραφέας ψηλαφεί με τον λόγο της σκέψης την αγωνία της εποχής. Το βιβλίο του στον απόηχο της απάλυνσης του αναπόφευκτου δεν έρχεται να γεφυρώσει απλώς το χάσμα, αλλά συνιστά ένα δραστικό αντίδοτο στα προβλήματα του μέλλοντος.

• Μ.Ι. Μπαχαράκης
• Δημοκρατία και πολιτικό ήθος στον Θουκυδίδη
• Μελέτη, εκδόσεις Μπαχαράκη, σ. 284 μεγάλου σχήματος

«Μια μέρα το παρελθόν θα μας αιφνιδιάσει με τη δύναμη της επικαιρότητάς του». Με μότο τον στίχο αυτό του Ελύτη κυκλοφόρησε η εκτενής μελέτη του φιλολόγου Μιχάλη Μπαχαράκη, που πραγματεύεται το μνημειώδες έργο του Αθηναίου ιστορικού Θουκυδίδη, του πρώτου πολιτικού αναλυτή. Στο πέρασμα των αιώνων οι σελίδες του Θουκυδίδη συνεχίζουν να εντυπωσιάζουν καθώς καθιστούν την ιστορία «κτήμα ες αεί», ενώ παράλληλα στοιχειοθετούν ένα διαχρονικό ψυχογράφημα της ελληνικής φυλής. Μέσα από τις θουκυδίδειες σελίδες, ο έμπειρος και συστηματικός μελετητής ενδοσκοπεί το αθηναϊκό πολίτευμα αναδεικνύοντας όχι μόνο τα ζωτικά στοιχεία του αλλά και την κοινωνική παθογένεια, αντίρροπη δύναμη σ' ένα σύστημα πολιτικής οργάνωσης. Με τον τρόπο αυτό η μελέτη δεν λειτουργεί απλώς ως μεμονωμένο ειδικό μάθημα, αφού ζωντανεύει μια πολύτιμη πραγματικότητα χρήσιμη σε κάθε περίσταση.

• Kahlil Gibran
• Σπασμένα φτερά
• μυθιστόρημα, εκδόσεις Printa, σ. 144
• μτφρ.: Μαρίνα Φανιουδάκη

Τα Σπασμένα φτερά είναι το μοναδικό μυθιστόρημα του ποιητή και φιλοσόφου Kahlil Gibran και ένα από τα πρώτα μυθιστορήματα της αραβικής λογοτεχνίας, που μοιάζει με ρομαντικό, πεζόμορφο ποίημα. Η υπόθεσή του πραγματεύεται την ιστορία ενός ανέφικτου έρωτα και αποτελεί ουσιαστικά το πρόσχημα για τις συχνές στοχαστικές παρεμβάσεις του συγγραφέα πάνω σε θέματα που τον προβλημάτισαν και τον απασχόλησαν (όπως οι παραδόσεις που κρατούν δέσμια τη γυναίκα της Ανατολής, η εκκλησιαστική φεουδαρχία και, φυσικά, η ομορφιά και η ζωή, ο θάνατος και η επανάσταση). Η δημοσίευση του βιβλίου για πρώτη φορά στα αραβικά ταύτισε τον πρωτοπρόσωπο αφηγητή με τον συγγραφέα, πράγμα που προκάλεσε τη δυσφορία του ιδεαλιστή Gibran. Αντίθετα από τις ψευδαισθήσεις που ενθαρρύνει η όποια αυτοβιογραφία, το «εγώ» μπορεί να είναι ο οιοσδήποτε.

• Ivan Ward
• Φοβίες
• Σειρά: Ψυχολογία-Ψυχανάλυση
• εκδόσεις Ροές, σ. 139
• μτφρ.: Δέσποινα Σαραφείδου

Τις ποικίλες ερμηνείες της φοβίας εξετάζει στη μελέτη του ο Ivan Ward. Φοβίες που αντιμετωπίζονται άλλοτε ως εξαρτημένη αντίδραση σε μια εκφοβιστική εμπειρία (συμπεριφοριστές) και άλλοτε ως εξελικτική κληρονομιά απέναντι σε πραγματικές απειλές του περιβάλλοντος (γενετιστές). Η βίωση ωστόσο της φοβίας εμπεριέχει το άλογο στοιχείο, όπως αποδεικνύει η ψυχαναλυτική ερμηνεία στηριγμένη σε παραδείγματα, βιώματα αλλά και ιστορίες τρόμου (παράδειγμα οι ταινίες του Χίτσκοκ ή οι φοβίες του Πόε). Ως όχημα ωστόσο για τα συναισθήματα μίσους ή επιθετικότητας, οι φοβίες συντελούν στη σταθεροποίηση της φαντασιωτικής δραστηριότητας. Η λειτουργία τους παρέχει και τη θετική-προοδευτική όψη: «Ιδού τι πρέπει να ξεπεράσεις».

• Roger Kennedy Λίμπιντο
• εκδόσεις Ροές, σ. 135

Η προσπάθεια να συλλάβουν τα ασυνείδητα κίνητρα της δημιουργίας οδήγησε, όπως είναι γνωστό, τους κριτικούς σε ψυχαναλυτικές βιογραφίες (παράδειγμα: ο Πόε της Μαρίας Βοναπάρτη). Η εφαρμογή της ψυχανάλυσης που χρησιμοποιήθηκε ευρέως και στην κριτική της λογοτεχνίας παραπέμπει στη λίμπιντο, τη θεωρητική σύλληψη του Φρόιντ ως προς την ψυχική όψη της σεξουαλικής ενέργειας. Το βιβλίο του Kennedy πραγματεύεται θέματα που αφορούν τη λίμπιντο και τις μεταλλαγές της σεξουαλικής ενόρμησης. Με παραδείγματα από την αρχαία τραγωδία, τη λογοτεχνία αλλά και την κλινική πρακτική, ο συγγραφέας αναδεικνύει τη σημασία της για την κατανόηση της ψυχικής λειτουργίας, που συνδέεται κυρίως με τα παιδικά τραύματα. Από τον Φρόιντ στην εποχή μας, από το έργο στον άνθρωπο, από το συνειδητό στο ασυνείδητο, από τον κριτικό στον συγγραφέα, ο κύκλος γυρίζει ασταμάτητα. *

Ρωσικός «εμφύλιος» για τον Τολστόι

«Ηθελε να καταστρέψει την πνευματικότητα της Ρωσίας και την κοινωνική τάξη», λέει η Εκκλησία. «Είναι σαν να βρισκόμαστε στην αρχή του περασμένου αιώνα», απαντά η διανόηση

Αν και έχουν περάσει εκατό χρόνια από τον θάνατο του Λέοντα Τολστόι, η σχέση του με τη γενέτειρά του Ρωσία παραμένει διαταραγμένη. Πριν από μερικούς μήνες ένας από τους πρεσβύτερους Ρώσους πολιτικούς, ο πρώην πρωθυπουργός Σεργκέι Στεπάσιν επιχείρησε αυτή την παράδοξη αποστολή: να αποκαταστήσει τη φήμη του συγγραφέα στην ίδια του τη χώρα. Κάτι τέτοιο θα έμοιαζε περιττό το 2010, εκατό χρόνια μετά τον θάνατο του συγγραφέα. Αλλά τον περασμένο χρόνο οι Ρώσοι έδιναν μεγαλύτερη μάχη για τον Τολστόι απ’ ό,τι έκαναν όσο ζούσε.

Ο Λέων Τολστόι με τη γυναίκα του Σοφία

Οι Ρώσοι διανοούμενοι κατηγορούσαν τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία ότι αμαύρωσε τη φήμη ενός εθνικού ήρωα αφορίζοντάς τον. 

Η εκκλησία, από μέρους της, κατηγορούσε τον Τολστόι ότι βοήθησε στην επιτάχυνση της ανόδου των Μπολσεβίκων. Το δε ρωσικό κράτος στην επέτειο της εκατονταετίας από τον θάνατό του, στις 20 Νοεμβρίου του 1910, δεν έκανε τίποτα απολύτως - την ώρα που τα 150 χρόνια από τον θάνατο του Τσέχοφ γιορτάστηκαν σε τέτοια πολυτελή έκταση, που ο πρόεδρος Μεντβέντεφ επισκέφθηκε τη γενέτειρά του. Οταν δε ο παραγωγός της κινηματογραφικής βιογραφίας του Τολστόι, «Ο Τελευταίος Σταθμός», Αντρέι Κοντσαλόφσκι έκανε αίτηση για χρηματοδότηση σε όλα τα ρωσικά υπουργεία, κατέληξε να χρηματοδοτήσει την ταινία μόνος του και να αναγκαστεί να πει: «Εκπροσωπώ τη Ρωσία». 

Η επιχείρηση αποκατάστασης της φήμης του συγγραφέα της «Αννα Καρένινα» και του «Πόλεμος και Ειρήνη», είχε ξεκινήσει πριν από δέκα χρόνια από τον Βλαντιμίρ Τολστόι που ζήτησε από την εκκλησία να πάρει πίσω τον αφορισμό του προ-προ-πάππου του, το 1901. Δεν έλαβε καμία απάντηση. Τώρα, στην ίδια προσπάθεια προστέθηκε ο Σεργκέι Στεπάσιν που έγραψε ξανά στην εκκλησία για να λάβει αυτή τη φορά την εξής απάντηση: «Ο Τολστόι χρησιμοποίησε το μεγάλο του ταλέντο με σκοπό να καταστρέψει την παραδοσιακή πνευματικότητα της Ρωσίας και την κοινωνική τάξη? Δεν είναι τυχαίο ότι ο ηγέτης των Μπολσεβίκων εκτιμούσε εξαιρετικά τον σκοπό των δραστηριοτήτων του Λέοντα». 

Η ρωσική διανόηση δεν έκρυψε την έκπληξή της. Ο κριτικός λογοτεχνίας Πάβελ Μπασίνσκι γράφει σχετικά με την αντίδραση της εκκλησίας: «Είναι σαν να βρισκόμαστε ξανά στη αρχή του περασμένου αιώνα».

• ΠαράδοξοΤο παράδοξο της φετινής «συνειδητής αδιαφορίας για τον Τολστόι» από το ρωσικό κράτος ενισχύεται από το μελόδραμα των τελευταίων ημερών του συγγραφέα, όταν ζούσε περικυκλωμένος από ρεπόρτερ, οι οποίοι περιέγραφαν τη ζωή του.

Σοφία Στυλιανού, ΕΘΝΟΣ, 05/01/2011

Η Ζακλίν ντε Ρομιγύ του ελληνικού φωτός

Η φωνή της θα λείψει από τον σύγχρονο κόσμο, που μέσα στην κρίση παρασύρεται στις δίνες του ανορθολογισμού, του εθνικισμού, της βίας

• Της Τιτικας Δημητρουλια, Η Καθημερινή, 31/12/2010

«Λένε για τα παιδιά ότι πρέπει να γνωρίζουν τι συμβαίνει γύρω τους. Δεν είναι όμως θαυμάσιο να ανακαλύπτουν μέσα σε μια ώρα έναν άλλον κόσμο; Γιατί μια συνάντηση με τον οποιονδήποτε θα τους ωφελήσει πιο πολύ από ό,τι μια κουβεντούλα με την Ανδρομάχη και τον Εκτορα;» Τάδε έφη Ζακλίν ντε Ρομιγύ, η μεγάλη ελληνίστρια που θεωρούσε τον Θουκυδίδη έναν από τους άντρες της ζωής της, έκανε παρέα με τον Περικλή και σε όλη τη ζωή της υπερασπίστηκε με πάθος την κλασική παιδεία και τον ανθρωπισμό.

Στον ομηρικό αυτό κόσμο, τον πολύτιμο όχι μόνο για τα παιδιά αλλά και για τους μεγάλους, η Ρομιγύ διαβάζει τον αγώνα των Ελλήνων να υποβαθμίσουν το θαύμα, το μαγικό, το υπερφυσικό, παρά την ενεργό ανάμειξη των θεών, οι οποίοι, γεγονός πολύ σημαντικό, συχνά παίρνουν ανθρώπινη μορφή για τις παρεμβάσεις τους - συγκρίνει λόγου χάρη την «Ιλιάδα» με την «Αινειάδα» του Βιργιλίου. Η κυριαρχία του μύθου, κομβική στον αρχαιοελληνικό πολιτισμό, δεν αναιρεί τη βούληση των Ελλήνων να εντοπίσουν την ηθική και πνευματική αξία στον ίδιο τον άνθρωπο και να αντιπαραθέσουν στην αναπόφευκτη βία και τη φρίκη του πολέμου, αλλά στη σκοτεινότητα της ανθρώπινης ψυχής την κατανόηση και τον οίκτο για τον άνθρωπο μπροστά στον θάνατο. Η Ρομιγύ επισημαίνει λοιπόν στον Ομηρο την ύπαρξη μιας «ανθρωπιάς με την ηθική έννοια του όρου» που ξεχειλίζει από την τελευταία σκηνή της «Ιλιάδας», όταν ο Αχιλλέας δίνει το ταλαιπωρημένο κορμί του Εκτορα στον Πρίαμο. Κι αυτή την ανθρωπιά υπερασπίζεται στη διάρκεια, ως καίρια συνθήκη της ανθρώπινης ύπαρξης και συνύπαρξης.

Η μεγάλη αυτή ελληνίστρια (1913-2010) άφησε την τελευταία της πνοή στις 19 Δεκεμβρίου. Χαρακτήριζε τη δεκαετία του 2000 «ανησυχητική και γεμάτη κινδύνους» και η νηφάλια και παθιασμένη μαζί φωνή της θα λείψει περισσότερο παρά ποτέ από τον σύγχρονο κόσμο, που μέσα στην κρίση παρασύρεται όλο και περισσότερο στις δίνες του ανορθολογισμού, του εθνικισμού και της βίας σε όλες τις εκφάνσεις της.

Γεννημένη στη Σαρτρ το 1913, ένα χρόνο προτού ο Εβραίος πατέρας της σκοτωθεί στον πόλεμο, μεγαλωμένη από τη μυθιστοριογράφο μητέρα της Ζαν Μαλβουαζέν, η Ρομιγύ σάρωσε από πολύ νωρίς τις πρωτιές κι έγινε έτσι, μεταξύ άλλων πολλών, σύμβολο της γυναικείας χειραφέτησης: υπήρξε η πρώτη γυναίκα που έγινε δεκτή στην Ecole Normale (1933), η πρώτη γυναίκα καθηγήτρια στο College de France (1973) στην έδρα «Η Ελλάδα και η διαμόρφωση της ηθικής και πολιτικής σκέψης», η πρώτη γυναίκα στην Ακαδημία «Αρχαίων Επιγραφών και Γραμμάτων» (1975) και η δεύτερη γυναίκα στη Γαλλική Ακαδημία μετά τη Μαργκερίτ Γιουρσενάρ. Ηταν πάντα προσανατολισμένη στο ευρύ κοινό, επιδιώκοντας να περάσει το μήνυμά της όσον αφορά την ανθρωπιστική παιδεία και αντίληψη σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους. Αυτόν το διάλογο υπηρέτησε με τα πολυάριθμα έργα της μέχρι τέλους, όταν τυφλή πια έγραφε μέσω της γραμματέως της, βλέποντας ωστόσο πολύ πιο καθαρά από πολλούς μεγαλόσχημους Ευρωπαίους και Ελληνες πολιτικούς.

Η Ρομιγύ αναδεικνύει σταθερά τη σημασία του αρχαιοελληνικού πολιτισμού και της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και τη θεμελιακή τους θέση στον ευρωπαϊκό πολιτισμό και την ευρωπαϊκή παιδεία: «Η λέξη «Ευρώπη» είναι ελληνική. Χρησιμοποιήθηκε από τον 4ο αιώνα π.Χ. για να προσδιορίσει την Ελλάδα σε αντίθεση προς τα ασιατικά βασίλεια», λέει στις «Συναντήσεις με την Αρχαία Ελλάδα» (Αστυ, 1997). Οσο για τους αρχαίους Ελληνες, «έδωσαν συγκεκριμένη μορφή στις ευρωπαϊκές αξίες, τις διεκδίκησαν και τις προσδιόρισαν για τους μελλοντικούς αιώνες», προβάλλοντας την «πολιτική ελευθερία του υπεύθυνου πολίτη» έναντι του άβουλου υπηκόου.

Πολιτογραφημένη Ελληνίδα το 1995, πρέσβειρα του ελληνισμού από το 2000, η Ρομιγύ καταλείπει ένα σημαντικό έργο, στο οποίο οφείλουμε επειγόντως να εγκύψουμε σήμερα, τόσο για την εικόνα του ελληνισμού που μας δίνει εμπλουτίζοντας την οπτική κι αλλάζοντας ενδεχομένως την προοπτική μας, όσο και για το ουμανιστικό πρότυπο που προβάλλει και υποστηρίζει με πάθος, ως μοναδική άξια του ανθρώπου επιλογή μέσα στον κόσμο. Ας την ακούσουμε κι ας επιστρέψουμε στη «διαύγεια των απαρχών», όπως έλεγε, για να αντλήσουμε μεθοδολογικά εργαλεία και δύναμη προκειμένου να νικήσουμε τα σύγχρονα σκοτάδια. Αυτόν τον διαρκή αγώνα της για την επικράτηση του φωτός εκφράζει και το ακόλουθο περιστατικό.

Το 1935 ταξιδεύει για πρώτη φορά στην Ελλάδα, μαζί με άλλους υποτρόφους των κλασικών σπουδών. Ενας εξ αυτών, ο σπουδαίος κοινωνιολόγος, λογοτεχνικός κριτικός, ακαδημαϊκός Ροζέ Καγιουά γράφει επστρέφοντας ένα κείμενο με τίτλο «Παιχνίδι σκιών στην Ελλάδα». Η Ρομιγύ κρατά το γεγονός στον νου της ώς το 1996, είκοσι χρόνια σχεδόν μετά τον θάνατο του Καγιουά (1978), οπότε και του απαντά με το «Παιχνίδι φωτός στην Ελλάδα». Αυτό ακριβώς το κείμενο συμπυκνώνει όλη την αντίληψή της για την αρχαία Ελλάδα, που είναι για τη Ρομιγύ ένας τόπος φωτός, ένας πολιτισμός που αποδέχεται τις σκιές αγωνιζόμενος διαρκώς να τις διαλύσει («Παιχνίδι φωτός στην Ελλάδα», Αστυ, 1996).

Ο άνθρωπος στο κέντρο του σύμπαντος, η βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης μοίρας και αδυναμίας, η πρωτοκαθεδρία της λογικής έναντι του υπερφυσικού, η συμπόνια και το έλεος και κυρίως η ίδια η έννοια της δημοκρατίας και του μεγαλείου της, ιδού κάποιες από τις θέσεις της Ρομιγύ. Ο κύκλος των μεγάλων ξένων ελληνιστών (Βερνάν, Βιντάλ-Νακέ, Μοσσέ, Ζερνέ, Μπολάκ και άλλων) με την απώλεια της Ρομιγύ στενεύει ακόμη περισσότερο. Σε μια στιγμή που ούτε η ίδια η Ελλάδα δεν αναγνωρίζει την αξία των ανθρωπιστικών σπουδών και τις υποβαθμίζει δραματικά στην εκπαίδευσή της. Σε μια στιγμή που η ίδια η Ελλάδα απεμπολεί τα ανθρωπιστικά ιδεώδη στο όνομα της χρησιμοθηρίας που πολέμησε με όλες τις δυνάμεις της η Ρομιγύ. Ευτυχώς, τα γραπτά μένουν και ρίχνουν τον σπόρο για τις επόμενες γενεές.

• Επιλογές από την εργογραφία της

- Το ανθρώπινο μεγαλείο στον αιώνα του Περικλή, μετ. Α. Ξενάκη, Ωκεανίδα, 2010.

- Πόσο επίκαιρη είναι η αθηναϊκή δημοκρατία;, μετ. Ε. Οικονόμου, Ερμής, 2009.

- Ο Θουκυδίδης και ο αθηναϊκός ιμπεριαλισμός, μετ. Κ. Τσιταράκης, Καρδαμίτσας, 2008.

- Η ηπιότητα στην αρχαία ελληνική σκέψη, μετ. Κ. Καλαντζοπούλου, Λιβάνης, 2007.

- Ανοδος και πτώση των κρατών κατά τους αρχαίους Ελληνες συγγραφείς, μετ. Μ. Καρδαμίτσα-Ψυχογιού, Καρδαμίτσας, 2007.

- Η έξαρση της δημοκρατίας στην αρχαία Αθήνα, μετ. Κ. Μηλιαρέση - Μ. Αθανασίου, Το Αστυ, 2006.

- Μια ορισμένη αίσθηση της Ελλάδας, μετ. Μ. Αθανασίου, Το Αστυ, 2004.

- Λεξικό της ελληνικής λογοτεχνίας, μετ. Κ. Περιστεράκη, Ζαχαρόπουλος, 2004

- Ηρωες τραγικοί - ήρωες λυρικοί, μετ. Μ. Αθανασίου, Το Αστυ, 2003.

- Η αρχαία Ελλάδα εναντίον της βίας, μετ. Κ. Μηλιαρέση - Μ. Αθανασίου, Το Αστυ, 2001.

- Η αρχαία Ελλάδα σε αναζήτηση της ελευθερίας, μετ. Κ. Μηλιαρέση, Το Αστυ, 2001.

- Επος και δράμα, μετ. Α. Στέφος, Σχολή Παναγιωτόπουλου, 1999.

- Προβλήματα της αρχαίας ελληνικής δημοκρατίας, μετ. Ν. Αγκαβανάκης, Καρδαμίτσας, 1998.

- Οι μεγάλοι σοφιστές στην Αθήνα του Περικλή, μετ. Φ. Κακριδής, Καρδαμίτσας, 1994.

- Ιστορία και λόγος στον Θουκυδίδη, μετ. Ε. Ι. Κακριδή, ΜΙΕΤ, 1988.

Ο άδειος πάτος της ελπίδας

• Eξ αφορμης 

• Tης Μαριας Tοπαλη, Η Καθημερινή, 31/12/2010

«Πιστεύω ότι το χειρότερο που μπορούμε να πάθουμε είναι να μην κυνηγάμε ουτοπίες, επειδή κάποτε ο μαρξισμός αποδείχτηκε τρύπιο βαρέλι. Τον άδειο πάτο της ελπίδας: αυτό είναι που φοβάμαι.» Ο γηραιός Τζορτζ Στάινερ, δηλώνοντας τα πιο πάνω σε συνέντευξή του στο τρίτο τεύχος του ελληνικού «the books’ journal» είναι «η» προσωποποίηση της ελπίδας. Αλλάζοντας διαρκώς χώρες και γλώσσες έγινε ο κοσμοπολίτης διανοούμενος της εποχής μας, ο αντιρρησίας του κατά Μπλουμ κανόνα, ο κριτικός που δεν μυρίζει ακαδημαϊκή ναφθαλίνη ή πολιτισμικό καθωσπρεπισμό, αλλά ωθεί στην αναγνωστική χειραφέτηση κηρύσσοντας τον έρωτα για το -όποιο! - βιβλίο, αυτό που ταιριάζει στον καθένα. Ανθρωποι με τόσο ελεύθερη, χαριτωμένη σκέψη μάς γεμίζουν αισιοδοξία, όπως το πέταγμα ενός πουλιού ή μια στοιχειώδης χειρονομία (το βλέμμα συμπαράστασης από έναν άγνωστο, το αυθόρμητο κέρασμα): ό, τι βαραίνει, δηλαδή, ως γενναιοδωρία και ευγένεια στον αντίποδα του κυνισμού και της ευτέλειας.

Εχει ειπωθεί ποικιλοτρόπως, μα θα χρειαστεί πιθανότατα να δουλευτεί πολύ ακόμα, η σκέψη ότι όσοι βρίσκονται σήμερα στο μέσον του βίου πλήττονται από την κρίση με ιδιαίτερη σκληρότητα, ακριβώς διότι εξανεμίζεται η δυνατότητά τους να ελπίζουν. Το βάθος χρόνου όπου τοποθετείται το ξεπέρασμα των προβλημάτων δεν θα τους αφορά πλέον ως αυτόνομα υποκείμενα, ως δημιουργούς της βιογραφίας τους, ως λιθοξόους της πραγματικότητας. Η ιστορία μοιάζει εφιαλτικά κυκλική, η ύπαρξη σισύφεια. Παρακολουθώντας, μαζί με τα παιδιά, το «Παραμύθι χωρίς όνομα» στη μάλλον αμήχανη παράσταση που ανέβασε το Εθνικό Θέατρο, οι ενήλικες δεν θα συγκινηθούν απλώς, θα ανατριχιάσουν από την τρομακτική επικαιρότητα όσων δημοσιεύονταν για την ελληνική πραγματικότητα πριν από εκατό ακριβώς χρόνια.

Ο κουλός, ο Μονοχέρης, μαζί με τον Πολύδωρο θα θεριστούν από τα εχθρικά πυρά για έναν ρομαντικό έρωτα, για την ανεξήγητη, με την κυνική λογική, ελπίδα. Πόσο είναι άξενα τα σύνορα, πόσο επικίνδυνος ο ρόλος του περαματάρη, του διαμεσολαβητή, του πάσης φύσεως μεταφραστή όταν τα πράγματα αγριεύουν… Λέει, επ’ αυτού, ο Στάινερ: «Τον καιρό της οικονομικής κρίσης και της αβεβαιότητας, οι κοινότητες στρέφονται αταβιστικά προς την ενδυνάμωση της ταυτότητάς τους. Παντού βλέπουμε γκέτο και όχι ειρηνική συμβίωση». Την τελευταία πατρίδα του, την Αγγλία, δεν διστάζει να την αναγνώσει με τη βοήθεια ανάλογων διαχρονικών μπεστ-σέλερ για παιδιά: «Δεν μας αρέσει να μεγαλώνουμε, επειδή είναι εξαιρετικά επίπονο. Το εθνικό μας βιβλίο δεν είναι ο Αμλετ, αλλά ο Πίτερ Παν του Μπάρι. Ενας ήρωας που φωνάζει «δεν θέλω να μεγαλώσω». Κοιτάξτε τα παραδείγματα της αγγλικής ιδιοφυΐας: ο Γκιούλιβερ, ο Ροβινσώνας Κρούσος, ο Σέρλοκ Χολμς, οι ιστορίες του Τόλκιν, ο Χάρι Πότερ της Ρόουλινγκ. Καταλαβαίνετε τώρα γιατί αυτό το μικρό νησί κυριαρχεί στην παγκόσμια παιδική λογοτεχνία: επειδή είναι γραμμένη και για ενήλικες».

Αν υποτεθεί ότι ένα από τα ελάχιστα καλά των κρίσεων είναι ότι ευνοούν τους δύσκολους αναπροσανατολισμούς, τότε στο κομμάτι που αφορά τον πολιτισμό της Ελλάδας θα είχε πολλά να προσφέρει το παράδειγμα του Στάινερ. Μια αληθινά δυναμική, αυτοσαρκαστική ανάγνωση του «Παραμυθιού χωρίς όνομα» (ως καθαρόαιμο μιούζικαλ;) θα μπορούσε να αποτελέσει την αρχή μιας τέτοιας προσπάθειας.