Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης: Εκατό χρόνια συμπληρώνονται από το θάνατό του

 

Εκατό χρόνια συμπληρώνονται από το θάνατο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και η «εκκλησία» της νεώτερης ελληνικής γραμματείας μας εορτάζει τη μνήμη του «Αγίου των Γραμμάτων»  που γεννήθηκε στις 4 Μαρτίου του 1851 και πέθανε στις 3 Ιανουαρίου του 1911.

Ο «κοσμοκαλόγερος» της πεζογραφίας μας εξακολουθεί ακόμη και σήμερα -στους ψηφιακούς καιρούς μας- να φωτίζει με το κεράκι του το ελληνικό διήγημα, προσφέροντας το Χριστόψωμο του ύφους και του ήθους του.

Το θεωρούμενο από όλους κορυφαίο έργο του «Η φόνισσα» μοιάζει σύγχρονο ,εμπνέοντας κινηματογραφιστές και σκηνοθέτες. Η υπόθεση-αν εξαιρέσεις τα γραφικά ονόματα της εποχής- μοιάζει τωρινή, παρ' όλο που γράφτηκε το 1902: «Η θεία Χαδούλα της Φραγκογιαννούς, απεγνωσμένη από τον οικογενειακό αυταρχισμό, παραλογίζεται και σκοτώνει μικρά κορίτσια προκειμένου να γλυτώσει αυτά και τους γονείς τους από τα βάσανα που ήταν συνταυτισμένα με τις γυναίκες εκείνου του κόσμου. Περιγράφοντας τους φόνους και την καταδίωξή της από τα όργανα της τάξεως, ο Παπαδιαμάντης οδηγεί την ηρωίδα του σε απόκρημνο παραθαλάσσιο γκρεμό, για να πνιγεί "εις το ήμισυ του δρόμου μεταξύ της θείας και της ανθρωπίνης Δικαιοσύνης».

 Γεννημένος από πατέρα ιερέα και θεοσεβούμενη μητέρα ,μεγάλωσε ανάμεσα σε εννιά αδέλφια (τα δύο πέθαναν σε μικρή ηλικία) και γνώρισε τα ξωκκλήσια της Σκιάθου ,που ύμνησε μέχρι το τέλος της βασανισμένης ζωής του. Γράφει ο ίδιος σε ένα σύντομο βιογραφικό του:

 «Εγεννήθην εν Σκιάθω, τη 4 Μαρτίου 1851. Εβγήκα απο το ελληνικόν Σχολείον εις τώ 1863, αλλά μόνον τώ 1867 εστάλην εις το Γυμνάσιον Χαλκίδος, όπου ήκουσα την Α΄ και Β΄ τάξιν. Την Γ΄ εμαθήτευσα είς Πειραιά, είτα διέκοψα τας σπουδάς μου και έμεινα είς την πατρίδα. Κατά τον Ιούλιον του 1872 υπήγα είς το Αγιον Ορος χάριν προσκυνήσεως, όπου έμεινα ολίγους μήνας. Τώ 1873 ήλθα εις Αθήνας καί εφοίτησα εiς την Δ΄ του Βαρβακείου. Τώ 1874 ενεγράφην εις την Φιλοσοφικήν Σχολήν, όπου ήκουα κατ' εκλογήν ολίγα μαθήματα φιλολογικά, κατ' ιδίαν δε ησχολούμην εις τας ξένας γλώσσας.

Μικρός εζωγράφιζα αγίους, είτα έγραφα στίχους, καί εδοκίμαζα να συντάξω κωμωδίας. Τώ 1868 επεχείρησα να γράψω μυθιστόρημα. Τώ 1879 εδημοσιεύθη «Η Μετανάστις» έργον μου εις το περιοδικόν «Σωτήρα». Τώ 1882 εδημοσιεύθη «Οι έμποροι των εθνών» εις τώ «Μη χάνεσαι». Αργότερα έγραψα περί τα εκατόν διηγήματα, δημοσιευθέντα εις διάφορα περιοδικά καί εφημερίδας.»

 Η φτώχεια ήταν αυτή που δεν του επέτρεψε να τελειώσει τις σπουδές του. Ζούσε σε δωμάτια ταπεινά. Άρχισε να κερδίζει αρκετά, για την εποχή, χρήματα όταν ο Βλάσης Γαβριηλίδης, της πρωτοποριακής «Ακρόπολης», τον προσέλαβε στην εφημερίδα με το ποσό των 250 δραχμών το μήνα. Επί πλέον κέρδιζε και άλλα χρήματα από τις συνεργασίες με άλλες εφημερίδες και περιοδικά. Αλλά δεν αποταμίευε. Τα ξόδευε … «εν ριπή οφθαλμού».

Ήταν γνωστό τότε πως μόλις έπαιρνε το μισθό του ξεπλήρωνε τα χρέη του στην ταβέρνα του Κεχριμάνη, όπου σύχναζε επί 27 συναπτά έτη, πλήρωνε το ενοίκιο , έστελνε στη Σκιάθο, μοίραζε στους φτωχούς και την επόμενη ήταν και ο ίδιος φτωχός! Είχε αποστροφή στα βιοτικά. Τον περιγράφουν σχεδόν κουρελή… Σιγά-σιγά το κρασί και το τσιγάρο του έγινε από ευχαρίστηση εξάρτηση. Τον γοήτευε η μοναξιά του. Ελάχιστοι ήταν οι φίλοι του. Η χαρά της ζωής του ήταν να ψάλλει στον Άγιο Ελισαίο στην Πλάκα.

 Οπότε, τον Μάρτιο του 1908 εγκατέλειψε την Αθήνα της «δουλοπαροικίας και των πλουτοκρατών», όπως έγραψε και κατέφυγε στο αγαπημένο του νησί, εξακολουθώντας να δουλεύει ως μεταφραστής έργων για λογαριασμό του Γιάννη Βλαχογιάννη. Πρήστηκαν τα χέρια του. Υστερα από επιδείνωση της υγείας του πέθανε, αφήνοντας 180 διηγήματα, ποιήματα, μελέτες και άρθρα. Η είδηση του θανάτου του γέμισε πένθος όχι μόνο τους συντοπίτες του, αλλά όλη την Ελλάδα. Πολλοί λογοτέχνες, που όσο ήταν εν ζωή δεν είχαν γράψει κουβέντα για το έργο του, συνέθεσαν εγκωμιαστικά κείμενα. Ο εκδοτικός Οίκος Φέξη ξεκίνησε το 1912-1913 την έκδοση 11 τόμων με τα έργα του. Διότι ουδείς οίκος δεν είχε εκδώσει σε βιβλίο τα πεζογραφήματά του όσο ζούσε. Οι αναγνώστες τα απολάμβαναν από τις εφημερίδες και τα περιοδικά…

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ένας ψαλμωδός των φτωχών και καταφρονεμένων του χθες. Αντίδωρο και αντίδοτο στον κόσμο του σήμερα.

Ακολουθεί αναλυτικά η εργογραφία του:

Μυθιστορήματα και νουβέλες:

Η Μετανάστις

Οι έμποροι των εθνών

Η γυφτοπούλα

Χρήστος Μηλιόνης

Η φόνισσα

*Διηγήματα:

 Αγάπη στον γκρεμό

 Άγια και πεθαμένα

 Αλιβάνιστος

 Άνθος του γιαλού

Απόλαυσις στη γειτονιά

Αψαλτος

Γουτού γουπατού

Δαιμόνια στο ρέμα

Εξοχική Λαμπρή

Ερως - Ήρως

Ζάνος Χαρίσης

Η αποσώστρα (γραμμένο στη δημοτική)

Η βλαχοπούλα

Η στρίγγλα μάννα

Η μαυρομαντηλού

Η νοσταλγός

Η παιδική πασχαλιά

Η σταχτομαζώχτρα

Η τύχη απ' την Αμέρικα

Η Φαρμακολύτρια

Η χολεριασμένη

Θαλασσινά ειδύλλια

Μια ψυχή

Ναυαγίων ναυάγια

Ο Αμερικάνος

Ο βαρδιάνος στα Σπόρκα

Ο Γαγάτος καί τ' άλογο

Ο γείτονας με το λαγούτο

Ο έρωτας στα χιόνια

Ο καλούμπας

Ο σημαδιακός

Ο νεκρός ταξιδιώτης

Ο ξεπεσμένος δερβίσης

Ο πανδρολόγος

Ο Πανταρώτας

Ο φτωχός άγιος

Ο Χριστός Ανέστη του Γιάννη

Ολόγυρα στη λίμνη

Όνειρο στο κύμα

Οι μάγισσες

Οι Χαλασοχώρηδες

Στο Χριστό, στο Κάστρο

Το μοιρολόγι της φώκιας

Τ' αγνάντεμα

Τ' αστεράκι

Τ' μπούφ' του πλι

Τα δυο κούτσουρα

Τα δυό τέρατα

Τα κρούσματα

Τα Χριστούγεννα του τεμπέλη

Της Κοκκώνας το σπίτι

Το ενιαύσιον θύμα

Το Πάσχα ρωμέϊκο

Το πνίξιμο του παιδιού

Το χριστόψωμο

Τρελλή βραδυά

Φτωχός άγιος

Υπηρέτρα

Υπό την βασιλικήν δρύν

Ω! τα βασανάκια

 *Ποιήματα:

Στην Παναγίτσα στο Πυργί

Προς την μητέρα μου

Δέησις

Έκπτωτος ψυχή

Η κοιμισμένη βασιλοπούλα

Το ωραίον φάσμα

Εις τους αδελφούς Γιαννάκην και Κώστα Γ. Ραφτάκη

Νύχτα βασάνου

Επωδή παπά στη χολέρα

Επωδή γιατρού στη χολέρα

Το τραγούδι της Κατίνας

Εις ιππεύουσαν Παναγυριώτισσαν

Έρωτες στα κοπριά

• ΤΟ ΒΗΜΑ, Τρίτη 28 Δεκεμβρίου 2010

• Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=4&artId=375082&dt=28/12/2010#ixzz19QMPrkHy

Η κραυγή των αμνών

• ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΑ

• Πρόβατα και μάλιστα ιρλανδικά είναι οι ήρωες του πρώτου μυθιστορήματος μιας νέας συγγραφέως που έχει κάνει αίσθηση στη Γερμανία. Ενα από αυτά, η... ντετέκτιβ μις Μαπλ, προσπαθεί να εξιχνιάσει τη δολοφονία του βοσκού τους

Την αρχή έκανε ο Τζορτζ Οργουελ με το πολιτικό αλληγορικό παραμύθι Η φάρμα των ζώων, μια σάτιρα της Οκτωβριανής Επανάστασης όπου τα ζώα με επικεφαλής τα γουρούνια επαναστατούν εναντίον των ανθρώπων. Ζώα όμως έχουν χρησιμοποιηθεί και στην αστυνομική λογοτεχνία, σχεδόν πρόσφατα: στο Η τελευταία παγίδα του Γάλλου Ζαν-Μπερνάρ Πουί (Εκδόσεις Πόλις) πρωταγωνιστεί μια αγελάδα.

 

Η Λέονι Σουάν, αγγλομαθής Γερμανίδα, το 2000 εξέδωσε το μυθιστόρημα Το ξύπνημα των αμνών (πρωτότυπος τίτλος Glennkill )που διαδραματίζεται στο χωριό Γκλένκιλ της Ιρλανδίας. Οι βασικοί του ήρωες είναι πρόβατα τα οποία, όταν βρίσκουν τον βοσκό τους, τον Τζορτζ Γκλεν, δολοφονημένο με ένα φτυάρι μπηγμένο στο κορμί του, αποφασίζουν να βρουν τον δράστη ώστε να αποδοθεί δικαιοσύνη. Σε αυτό πρωταγωνιστούν η μις Μαπλ, «το πιο έξυπνο πρόβατο του Γκλάνκιλ» και ίσως όλου του κόσμου, η Μοντ, ο Οθέλλος, η Κορντέλια, ο Μέλμοθ, η Λέιν, η Νεφέλη και μερικά άλλα, τα ονόματα των οποίων είναι δανεισμένα από έργα της αγγλόφωνης λογοτεχνίας.

Οι αναφορές σε βιβλία της Αγκαθα Κρίστι, του Σαίξπηρ, του Εντγκαρ Αλαν Πόε, του Χένρι Τζέιμς είναι συχνές. Η μις Μαπλ παραπέμπει βεβαίως στη μις Μαρπλ, τη συμπαθητική κυρία της Κρίστι που εξιχνιάζει εγκλήματα. Παρομοίως, η μις Μαπλ κάνει έρευνες για τη λύση του αινίγματος, αναλαμβάνοντας τον ρόλο του ντετέκτιβ. Τη λέξη τη γνωρίζει από τα αστυνομικά μυθιστορήματα. Τα αξιαγάπητα ζώα λοιπόν συσκέπτονται, συνεννοούνται βελάζοντας, μιλούν και κατανοούν τη γλώσσα των ανθρώπων. Στην πλοκή εντάσσονται και άνθρωποι, όπως ο Τομ ο χασάπης, ο Γκάμπριελ, ο έτερος βοσκός, ο Τζος ο ξενοδόχος, αλλά και αστυνομικοί και δημοσιογράφοι.

Ο Τζορτζ Γκλεν, το θύμα, ήταν παντρεμένος με την Κέιτ, αλλά της έκανε απιστίες με τη Λίλι, η οποία τον επισκεπτόταν στο τροχόσπιτό του, απ΄ όπου ακούγονταν οι «παράξενες κραυγές» της, οι ερωτικές. Τα πρόβατα εκφράζουν απορίες και προβληματισμούς σχετικά με την περίεργη υπόθεση. Τι απέγινε η Τέσι, η γέρικη λυκοσκυλίνα, πιστή σύντροφος του Τζορτζ Γκλεν; Τι σημαίνει το αποτύπωμα μιας οπλής προβάτου στην κοιλιά του; Γιατί ο Τζορτζ έκανε ασκήσεις σκοποβολής; Γιατί ο δολοφόνος δεν έκρυψε ή δεν εξαφάνισε τον νεκρό και τον άφησε εκτεθειμένο σε κοινή θέα; Ποιο πρόβατο βρέθηκε δίπλα στον Τζορτζ τη στιγμή του θανάτου του; Σε τι ήταν μπλεγμένος;

Πρώτη ύποπτη για τη δολοφονία είναι η Λίλι, ενώ ύποπτη είναι και η Κέιτ. Υπάρχει η διαθήκη του νεκρού που ίσως φωτίσει το έγκλημα που φαινομενικά προκλήθηκε από οικονομικά κίνητρα. Η σχέση του Τζορτζ με τα ζώα ήταν ιδανική, χωρίς προβλήματα. Τα πρόβατα θυμούνται με νοσταλγία τον αγαπημένο τους βοσκό (αυτός τους έδωσε τα ονόματά τους), ο οποίος τους διάβαζε παραμύθια με νεράιδες, αισθηματικά βιβλία με κοκκινομάλλες ηρωίδες που τύλιγαν στα δίχτυα τους αφελείς άντρες, αλλά και αστυνομικά. Συνειδητοποιούν ότι μετά τον θάνατό του χρειάζονται έναν βοσκό, αφού μόνα τους δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν τη ζωή, ούτε τους ανθρώπους. Σε αυτό είναι τυχερά: τον βρίσκουν στο πρόσωπο της Ρεβέκκας, της κόρης του Τζορτζ, που επίσης αρχίζει να τους διαβάζει βιβλία.

• Αγέλη Ιρλανδών

Η συγγραφέας μέσω της αστυνομικής πλοκής κάνει ένα γοητευτικό, χιουμοριστικό λογοτεχνικό παιγνίδι. Τα πρόβατα δεν έχουν μόνο φωνή, έχουν και σκέψη, και μάλιστα φιλοσοφημένη. Από το βλέμμα τους περνάει ο μυστηριώδης κόσμος των ανθρώπων, τους οποίους βλέπουν σαν αγέλη, μια αγέλη διαφορετική από τη δική τους. Ξέρουν τι είναι οι λύκοι, ξέρουν επίσης πως ενίοτε οι λύκοι βρίσκονται ανάμεσα στους ανθρώπους μεταμφιεσμένοι και επομένως, αν δεν τους αναγνωρίσουν, δεν μπορούν να προστατευτούν από αυτούς.

• Από το Νταχάου στον Προυστ

Η ψευδώνυμη Λέονι Σουάν, γεννημένη στο Νταχάου το 1975, έχει σπουδάσει φιλοσοφία, ψυχολογία, αγγλική λογοτεχνία στο Μόναχο και ζει στο Βερολίνο. Το Ξύπνημα των αμνών είναι το πρώτο της μυθιστόρημα και έχει κάνει αίσθηση διεθνώς, κυρίως στον γερμανόφωνο κόσμο. Η Μαρλένα Πολιτοπούλου, συγγραφέας η ίδια αστυνομικών αναγνωσμάτων, το μετέφρασε εξαιρετικά ενώ έγραψε ένα κατατοπιστικό προλογικό σημείωμα που βοηθάει τα μέγιστα στην κατανόησή του. Το επόμενο μυθιστόρημα της Σουάν, όνομα που ίσως αποτελεί τιμητική αναφορά στον Μαρσέλ Προυστ, παραπέμποντας στο αριστούργημά του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, έχει ως ηρωίδα τη Ρεβέκκα, που οδηγεί τα πρόβατα στην Ευρώπη.

• ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥ | Παρασκευή 17 Δεκεμβρίου 2010

• Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=56&artid=373542&dt=17/12/2010#ixzz19E7rx7Nk

Ηρωες σε πτώση

• Σε μια σειρά κειμένων, που ο ίδιος τα παρομοιάζει με «κομφετί», ο Μένης Κουμανταρέας γράφει για συγγραφείς και για ανθρώπουςπου αγάπησε και αγαπά

Ακούγοντας έναν συγγραφέα να μιλάει για άλλους συγγραφείς γνωρίζεις πιο καλά τον ίδιο τον συγγραφέα. Παρακολουθείς τι εκθειάζει, τι τον δυσαρεστεί, πώς κρίνει τη δουλειά των ομοτέχνων του και τελικά καταλαβαίνεις πιο πολλά για τη δική του δουλειά παρά για τα υπό συζήτηση πρόσωπα.

Τα κείμενά του είναι τυχαία, δεν υπακούουν σε ένα σχέδιο, ο ίδιος τα παρομοιάζει με «χιόνι ή κομφετί που πέφτουν πυκνά, μεταμφιεσμένα σε δοκίμια, βιογραφίες, συνομιλίες ή απλά αφηγήματα». Τα περισσότερα κείμενα αναφέρονται στο σινάφι. Χαίρεται να ονομάζει «σινάφι» τους ομοτέχνους του, έχει την αίσθηση ότι οι συγγραφείς μοιάζουν με τους ξυλουργούς, τους σοβατζήδες, τους ηλεκτρολόγους, ανθρώπους που δουλεύουν με τα χέρια όπως και οι συγγραφείς.

Ενα μέρος από τα κείμενά του αφορά πρόσωπα μυθικά για τους νεότερους που τον σημάδεψαν στην εξέλιξή του, διαμόρφωσαν τις απόψεις του για την τέχνη και κάποια από αυτά τον προσανατόλισαν στον δύσκολο δρόμο της συγγραφής. Η μύησή του αρχίζει από το θέατρο. Εν αρχή είναι ο Τενεσί Γουίλιαμς.
 

Θα δει τον «Γυάλινο κόσμο» με πρωταγωνιστή τον ίδιο τον Κάρολο Κουν στον ρόλο του ονειροπαρμένου Τομ που θα τον καθηλώσει, θα του δείξει κάτι από τον εαυτό του, «παράταιρος μέσα στο ίδιο του το σπίτι- είμαι κι εγώ αλλά δεν το ξέρω», θα πει. Αυτό όμως που θα τον συγκλονίσει είναι το «Λεωφορείον ο Πόθος» με τη Μελίνα στον ρόλο της Μπλανς Ντυμπουά. Η ηρωίδα είναι «το μεγαλύτερο άλλοθι για τους απανταχού κατατρεγμένους και καταπιεσμένους σεξουαλικά» και τον επηρεάζει όσο κανείς άλλος ήρωας του θεατρικού ρεπερτορίου.

Αναφέρεται στην ομάδα Κουν, Χατζιδάκι, Τσαρούχη λέγοντας ότι «ξεκινώντας από την ομοφυλοφιλία τους χωρίς να την κάνουν σημαία ανέβασαν τον κοινό λαϊκό άνθρωπο, τα ντέρτια του, τα τραγούδια του, τον ψυχισμό του και τον έφεραν από τις λαϊκές γειτονιές στα καλά σπίτια του Κολωνακίου». Αναγνωρίζει μια προσωπική οφειλή σε αυτό, αφού και η μεσαία τάξη στην οποία ανήκε και ο Μένης Κουμανταρέας, άνθρωποι που έμεναν στην Κυψέλη, στην Πατησίων και στην πλατεία Βικτωρίας επικοινώνησαν με ανθρώπους που τους «θέλανε μέχρι τότε μόνο για υπηρετικό προσωπικό».

Εκείνο που μου αρέσει στον Μένη Κουμανταρέα είναι η αμφισημία του. Κατορθώνει να πει αυτό που σκέπτεται με έναν τέτοιον τρόπο που να μπορεί να ιδωθεί από πολλές όψεις. Διαθέτει ένα κριτικό πνεύμα ακόμη και απέναντι στους φίλους του, τον Γιώργο Χρονά («έχει σχηματίσει τον θίασο των ινδαλμάτων του φθάνοντας κάποτε να τα εξυμνεί σε βαθμό κατάχρησης και υπερβολής»), τον Πέτρο Τατσόπουλο («τα κείμενά του λάμπουν από εξυπνάδα, κάποτε υπερβολική»), τον Αλέκο Φασιανό («λένε ότι επαναλαμβάνεται αλλά μήπως και ο Βιβάλντι δεν κατηγορήθηκε ότι έγραφε πάντα το ίδιο κοντσέρτο;»).

Ισως η μεγάλη σημασία αυτών των κειμένων να βρίσκεται σε εκείνα τα μέρη που μιλάει για ομοτέχνους, ξεχασμένους από τον καιρό. Θα ανατρέξει στον περίτεχνο αφηγηματικό λόγο του Ιωάννου, θα τον χαρακτηρίσει μια βαθιά διχασμένη φύση, έναν Βυζαντινό στα χρόνια μας, και θα απαντήσει σε αυτούς που τον κατηγορούν ως υπερβολικά προσκολλημένο στην ελληνική παράδοση: «Μήπως όλοι αυτοί που τοποθετούν τη δράση των μυθιστορημάτων τους στην Πράγα ή στο Βερολίνο είναι πιο κοσμοπολίτες από τον Τζόυς που έγραψε μόνο για το Δουβλίνο;». Ομοίως θα υπερασπιστεί τον Μ. Καραγάτση και θα υπενθυμίσει στους επικριτές του ότι τον Μίτια τον έχει κρίνει ο χρόνος, όπως και τον Κώστα Ταχτσή, θυμίζοντας ότι το έργο του απελευθέρωσε τους νεότερους πεζογράφους από τα δεσμά της καλλιγραφίας και της φιλολογίας κτλ.

Τέλος, ο Μένης Κουμανταρέας θα μιλήσει για την ίδια την τέχνη του: «Γράφω όταν είμαι θλιμμένος», ενώ τον θέλγουν οι ήρωες σε πτώση. Ισως γιατί και αυτός στη ζωή του «ένιωσε απελπισία, να αυτοκτονεί σε μικρές δόσεις, απειροελάχιστες, που δεν φαίνονται διά γυμνού οφθαλμού».

 

 

 

• Ι. Ν. ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ | Παρασκευή 24 Δεκεμβρίου 2010

• Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=56&artid=374641&dt=24/12/2010#ixzz19E720vvI

Ο επίμονος αναγνώστης

• Αυτή την Κυριακή ο καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Αντώνης Λιάκος διαβάζει το βιβλίο του Πολυμέρη Βόγλη για την ελληνική κοινωνία στη διάρκεια της Κατοχής. Ο ελληνοαλβανικός πόλεμος, η συνθηκολόγηση, η διάλυση του μετώπου, η πείνα

Διαβάζοντας το βιβλίο του Πολυμέρη Βόγλη για την ελληνική κοινωνία στην Κατοχή, έχει επιτέλους κανείς την αίσθηση ότι τα πράγματα μπαίνουν στη θέση τους, μετά τη φουρτούνα που προκάλεσαν νέα και παλαιά κύματα. Πράγματι, χωρίς δημαγωγία και πολεμική, αλλά και με συναίσθηση των κρίσιμων ζητημάτων που ανέδειξε η δεκαετής συζήτηση για τον Εμφύλιο, ο Βόγλης επιχειρεί μια σύνοψη των μελετών και των νέων προσεγγίσεων για την περίοδο του πολέμου, της Κατοχής και της απελευθέρωσης (1940-1944). Δεν είναι τυχαίο ότι ο τίτλος του βιβλίου εστιάζεται στον όρο κοινωνία. Επιβάλλει επομένως μια διαπραγμάτευση των δραματικών γεγονότων εκείνης της εποχής όχι ως ασυσχέτιστων συμπτωμάτων βίαςόπως συνήθως γίνεται στη δημόσια συζήτηση- αλλά μέσα από μια συνολική αντιμετώπιση της κοινωνίας, ενός οργανισμού που βιοπορίζεται, έχει παρελθόν, είναι σύνθετος, πολυεπίπεδος, γεωγραφικά κατακερματισμένος, με όμοιες και ανόμοιες εμπειρίες και επιδιώξεις. Αφορά μια κοινωνία που μπήκε στον πόλεμο πριν καν συνέλθει από τις κοσμογονικές μεταβολές που έφερε ο προηγούμενος πόλεμος με τις μεταφορές εδαφών, πληθυσμών και παραγωγικών δικτύων από την οθωμανική επικράτεια στην ελληνική, με ενάμισι εκατομμύριο πρόσφυγες, μειονότητες, ανάδυση νέων πολιτικών υποκειμένων και πρωτεϊκές μεταμορφώσεις του πολιτικού συστήματος.

Τα κεφάλαια του βιβλίου αντικατοπτρίζουν τις σιωπηλές αλλά παραγωγικές μετατοπίσεις της ιστοριογραφίας. Οχι μόνο ο ελληνοαλβανικός πόλεμος, αλλά επίσης η συνθηκολόγηση και η διάλυση του μετώπου. Οχι μόνο η πείνα, αλλά συνολικά η αποδιάρθρωση της οικονομίας. Η Αντίσταση όχι ως αυτονόητο, αλλά ως φαινόμενο, και κυρίως στις πόλεις που έλειπαν από το κάδρο των ενδόξων καπεταναίων του Βουνού. Οι «άλλοι» Ελληνες, δηλαδή οι εβραίοι, οι Σλαβομακεδόνες, οι Τσάμηδες, οι μειονότητες. Οι εμφύλιες συγκρούσεις, και όχι χωρισμός της περιόδου στη φωτεινή πλευρά της Αντίστασης και στη σκοτεινή του Εμφυλίου. Τέλος, η πύκνωση της ιστορίας το μοιραίο έτος 1944, πριν και μετά την απελευθέρωση.

• Η δημόσια συζήτηση

 

Τι καινούργιο μάς φέρνει η μελέτη αυτή; Παρακολουθώντας τη δημόσια συζήτηση ως τώρα, θα νόμιζε κανείς πως ό,τι συνέβη εκείνη την εποχή αφορούσε μόνο εμφύλιες συγκρούσεις. Στο βιβλίο αποκαθίσταται η σημασία της Αντίστασης, οι συγκρούσεις με τους Γερμανούς και οι συνέπειές τους. Επισημαίνεται ο ρόλος των Γερμανών, και ιδιαίτερα της πολιτικής αντιποίνων τον τελευταίο χρόνο, στις εμφύλιες συρράξεις. Φυσικά και δεν υποβαθμίζει τις εμφύλιες συγκρούσεις που ξέσπασαν στην Κατοχή, αλλά εκείνο που μας λέει ο Βόγλης είναι πως πολλές από αυτές, ειδικότερα εκείνες που είχαν σχέση με τις μειονότητες, έχουν προιστορία στον Μεσοπόλεμο και στις εκκρεμότητες που άφησε η διευθέτηση των μειονοτικών ρυθμίσεων. Αλλωστε, η εμπλοκή των μειονοτήτων στην πολιτική πολέμου δεν ήταν κάτι που συνέβη μόνο στην Ελλάδα, αλλά σε ευρεία έκταση στην Ανατολική Ευρώπη. Ο συσχετισμός με τον Μεσοπόλεμο δείχνει κάτι που έχει επισημανθεί επανειλημμένα: η δεκαετία του ΄40, όσο δραματικά γοητευτική και αν είναι, τόσο για τους μελετητές όσο και για το κοινό που ενδιαφέρεται για την Ιστορία, δεν πρέπει να μελετάται ξεκομμένα από τις προπολεμικές εξελίξεις.

Ενα κρίσιμο ζήτημα που συζητήθηκε την περασμένη δεκαετία με ένταση είναι η ηγεμόνευση της Αριστεράς στο κίνημα Αντίστασης. Ο Βόγλης βασισμένος σε πολλές μελέτες μικρών και διαφορετικών περιοχών δείχνει τη μεγάλη πολυμορφία στον τρόπο με τον οποίο συγκροτήθηκε και αναδείχθηκε το φαινόμενο Αντίσταση, σε σχέση με ό,τι μας επιτρέπει να υποθέσουμε η ματιά που βλέπει τα πράγματα από τα πάνω, ως αποφάσεις κομμάτων. Αν στο πολύμορφο αυτό κίνημα ηγεμόνευσε η Αριστερά, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι προπολεμικές πολιτικές ηγεσίες ενδιαφέρονταν περισσότερο για τη διανομή της μεταπολεμικής πολιτικής πίτας παρά για τα καθημερινά προβλήματα, όπως ήταν η πείνα, η μαύρη αγορά και τα συσσίτια, η παρεμπόδιση της δήμευσης της σοδειάς από τις αρχές κατοχής και της στρατολογίας εργατών για τη Γερμανία. Είναι πολύ χαρακτηριστική η αναφορά στην αλληλογραφία Βενιζέλου- Σοφούλη μέσα στην Κατοχή: το θέμα που τους απασχολούσε ήταν ο καταρτισμός ψηφοδελτίων για τις... επόμενες εκλογές!

 

 Συσσίτιο για παιδιά στη διάρκεια της Κατοχής. Φωτογραφία του Δημήτρη Χαρισιάδη 

 

• Βίαιο και επιθετικό

Οποιος γράφει μετά το 1989 για κινήματα και επαναστάσεις είναι περίπου υποχρεωμένος από την περιρρέουσα ατμόσφαιρα και τις κυρίαρχες ορθοδοξίες να τα αντιμετωπίζει περίπου ως ύποπτα ολοκληρωτισμού, πράγμα που σκιάζει την ιστορική εξερεύνηση των μοριακών αντιδράσεων του πλήθους που από ειρηνικό και φοβισμένο μπορεί να μετατραπεί σε βίαιο και επιθετικό.

Κυρίως επισκιάζει τις διαφορές, ισοπεδώνοντας κίνητρα, ιδέες και συμπεριφορές. Ο Βόγλης συνοψίζοντας με τη μεγαλύτερη διαύγεια τις έως τώρα έρευνες επιχειρεί να γράψει για τη δεκαετία του 1940 χωρίς τη δημαγωγία περί ολοκληρωτισμού και χωρίς την εξιδανικευμένη νοσταλγία του ΚΚΕ και του αντάρτικου. Εχει συνείδηση ότι ο «Δεκέμβρης», που για μερικούς δεν έχει τελειώσει συμβολικά ενώ άλλοι κυνηγούν το φάντασμά του πραγματικά, έχει περάσει στην επικράτεια της Ιστορίας, και από αυτή την αποστασιοποιημένη ματιά προσπαθεί να μας κάνει οικεία αυτή την εποχή. Το βιβλίο αυτό δείχνει ότι υπάρχει τελικά σε μια δημόσια συζήτηση για το παρελθόν ένας ρόλος για τον ιστορικό επαγγελματισμό. Βέβαια, ας μην καλλιεργούμε αυταπάτες, η συζήτηση για τον Εμφύλιο θα συνεχιστεί, έχει πια διευρυνθεί σε εκτός Ιστορίας χώρους, και πολλοί θα σπεύσουν να αυτοστρατολογηθούν με ενθουσιασμό και πάθος για έναν πολύ απλό λόγο. Γιατί δεν αφορά πλέον το παρελθόν, αλλά την κυριαρχία στις ιδεολογικές τάσεις του παρόντος.

• Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=56&artid=374645&dt=24/12/2010#ixzz19E5O3Xjr

Στιγμιότυπα του δρόμου, τότε και σήμερα

• Eξ αφορμης
• Του Κωστα Θ. Καλφοπουλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 26 Δεκεμβρίου 2010

Πολύ πριν από το Google Street View, η λογοτεχνία, πάντα ένα βήμα μπροστά από τις ανθρωπιστικές επιστήμες, ήξερε να καταγράφει και να αποτυπώνει την κίνηση στους δρόμους της μητρόπολης. «Ιδού κάποια κάλαντα που άκουσα να τραγουδούν στη Rue de Buci. Δεν γνωρίζω από πού προέρχονται. Εν πάση περιπτώσει, είναι πολύ αγροτικά κι όλο νοστιμιά», σημειώνει ο Γκυγιώμ Απολλιναίρ το 1918 στον «Περιπατητή των δύο όχθεων. Οδοιπορικό στο Παρίσι», που παρουσιάζεται περίπου έναν αιώνα μετά και στα Eλληνικά (εκδ. Φαρφουλάς, σε μετάφραση, επιμέλεια και με εισαγωγή Ν. Σταμπάκη, απ’ όπου δεν λείπει και ο «δικός μας» Ζαν Μωρεάς), καθώς αιφνιδιάζει ευχάριστα την ούτως ή άλλως ισχνή εγχώρια βιβλιογραφία, η οποία έχει σταματήσει κάπου ανάμεσα στα «Παρισινά γράμματα» του Ζαχαρία Παπαντωνίου και στη «Μητέρα Θεσσαλονίκη» του Γ. Ν. Πεντζίκη.

Ο, τι πάντως, στα ίχνη του Απολλιναίρ, καταφέρνουν τα 3Β (Beaudelaire, Balzac, Benjamin), ν’ απλώσουν δηλαδή πάνω στον χάρτη της πόλης τη μεμβράνη της λογοτεχνίας και του δοκιμίου, ανοίγοντας τον δρόμο στους σουρεαλιστές (Μπρετόν, Αραγκόν), αλλά και τους «καταστασιακούς», το ωθεί στα άκρα ο Ζωρζ Περέκ με το «Εργαστήριο της δυνητικής λογοτεχνίας» (OuLiPo), συνθέτοντας το «Δοκίμιο για τον εντοπισμό ενός χώρου στο Παρίσι».

Στην Πλατεία του Αγίου Σουλπικίου, ο Περέκ επιδιώκει να «περιγράψει το σύνηθες: ό, τι δεν σημειώνει κανείς γενικά, αυτό που περνάει απαρατήρητο, που δεν έχει καμία σημασία, ό, τι συμβαίνει όταν δεν συμβαίνει τίποτα εκτός από τον χρόνο, τους ανθρώπους, τα αυτοκίνητα και τα σύννεφα», δηλαδή ό, τι σαράντα χρόνια μετά απορροφάει μέσω δορυφόρου η χοάνη του «παντογνώστη Google».

O «απόγονος του Απολλιναίρ» σημειώνει με ακρίβεια εντομολόγου επί τρεις μέρες από τρία διαφορετικά Café της γειτονιάς, ό, τι κινείται κι ό, τι δεν κινείται γύρω από το οπτικό του πεδίο. Οι καταγραφές του δομούνται πάνω σε τέσσερα μέρη: τη χαρτογράφηση και τις συντεταγμένες του χώρου, τη σημειο-κειμενική προσέγγιση (γράμματα της αλφαβήτου, σύμβολα, αριθμοί κ. λπ.) και τέλος, τα δίκτυα επικοινωνίας και συγκοινωνίας, με ιδιαίτερη αδυναμία στα λεωφορεία της γραμμής), κι ανάμεσά τους ξεχωρίζει «ένα παιδί που τσουλάει το αυτοκινητάκι του στη βιτρίνα του Café (ελαφρύς θόρυβος)», αλλά κι ένα «σχέδιο μιας ταξινόμησης των ομπρελλών σύμφωνα με το σχήμα, τον τρόπο λειτουργίας, τα χρώματά τους, το υλικό τους…», σε μία προ-εθνογραφική προσέγγιση του αστεακού τοπίου ανάμεσα στην κίνηση και την ακινησία με έμφαση στις «μικρο-καταστάσεις».

Κλείνοντας τα βιβλία, ο αναγνώστης - περιπατητής επιστρέφει στη σημερινή Αθήνα, η οποία, παρά τον εορταστικό διάκοσμο και τις όποιες (μεγαλόπνοες ή ψευδεπίγραφες) παρεμβάσεις σχεδιάζονται, δεν πρόκειται να γίνει ποτέ ευρωπαϊκή μητρόπολη, όπως τον 19ο αιώνα δεν κατάφερε να γίνει «δεύτερο Μόναχο», παρά τον οθωνικό σχεδιασμό της «αθηναϊκής τριλογίας». Ομως, όπως ο Απολλιναίρ στα «Χριστούγεννα στη Rue de Buci» καταγράφει εξαντλητικά τα κάλαντα ως «τα πλέον ιδιάζοντα μνημεία της θρησκευτικής και λαϊκής παράδοσης», η πόλη επιστρέφει σαν μνήμη από οικογενειακές γιορτές και σχολικό αναγνωστικό. Κι αυτό στις μέρες μας δεν είναι πάντα αυτονόητο.

Ο «Μακαβέττας» του Απόστολου Δοξιάδη

• ΔΙΑΚΡΙΝΟΝΤΑΣ 
• Κάτοπτρο
• Tης Ελισαβετ Kοτζια, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 26 Δεκεμβρίου 2010

Ο «Μακαβέττας» του Απόστολου Δοξιάδη (Ικαρος, σελ. 252) πρωτοκυκλοφόρησε το 1988, παραμένει ωστόσο ένα επίκαιρο ελληνικό μυθιστόρημα. Θέμα του, οι αλλεπάλληλες συνωμοτικές ενέργειες στρατιωτικών αξιωματούχων σε μια χώρα που την κυβερνά ο στρατός· και ειδικότερα του υποδειγματικού νομοταγούς Μακαβέττα, που δεν αποφεύγει εν τέλει να ηγηθεί ανατρεπτικού πραξικοπήματος με διακηρυγμένο στόχο την αποκατάσταση των προδομένων ιδεωδών της Επανάστασης, στην πραγματικότητα όμως για να περισώσει την καριέρα του και την προσωπική του ζωή. Με την πάροδο του χρόνου, το μυθιστόρημα έχει κατά τη γνώμη μου κερδίσει ως προς την απόλαυση που προφέρει. Διότι, δεδομένου ότι έχουμε απομακρυνθεί από το πολιτικό τραύμα της δικτατορίας, η διακωμώδηση ενός πραξικοπήματος δεν ενοχλεί πλέον και δεν στενοχωρεί. Κι ακόμη, διότι δεδομένου ότι έχει κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι της μεταμοντέρνας αναδιάταξης των αφηγηματικών ειδών και των λογοτεχνικών τους τρόπων, είμαστε σε θέση να αναγνωρίσουμε καλύτερα τη συμβολή του συγγραφέα προς την κατεύθυνση που επρόκειτο να λάβει ένα μεγάλο τμήμα της ελληνικής πεζογραφίας στην τελευταία εικοσαετία όταν η ζυγαριά έγειρε προς τη μεριά της βλάσφημης παρωδίας και του πολύτροπου υβριδισμού.

Στην 25ετή συγγραφική πορεία του, ο Δοξιάδης χτύπησε δύο από τις φλέβες που έχουν αρδεύσει τη σημερινή συλλογική φαντασία – τα κόμικς και τα μαθηματικά. Από μια άποψη, ο «Μακαβέττας», όπως και το μεταγενέστερο μυθιστόρημά του «Τα τρία ανθρωπάκια» (1997), θα μπορούσαν να θεωρηθούν προάγγελοι του πρόσφατου γραφιστικού μυθιστορήματος Logicomix (2008). Διότι και στα δύο πεζογραφικά αφηγήματα, οι ήρωές είναι στερεοτυπικοί, σχηματικοί και στατικοί, με τον τρόπο που αναγκαστικά απεικονίζονται από το ένα καρέ στο άλλο οι ήρωες των κόμικς. Με μια βασική διαφορά. Οτι ενώ οι ήρωες στα δύο μυθιστορήματα είναι δισδιάστατοι και την κίνηση στα έργα αυτά προσφέρει η ιλιγγιώδης ταχύτητα της δράσης, το γραφιστικό Logicomix προσπαθεί, αντιθέτως, να υπερβεί τους περιορισμούς του είδους και να αποδώσει το ψυχικό βάθος των επίπεδα απεικονιζομένων ηρώων. Κι ακόμα, ότι ενώ ο «Μακαβέττας» και «Τα τρία ανθρωπάκια» αποτελούν παρωδία, η ιστορία στο Logicomix κάποιες στιγμές αγγίζει τα όρια του τραγικού. Ισως διότι, όπως αποδεικνύεται στο τρίτο μυθιστόρημα του Δοξιάδη «Ο θείος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ» (2001), η κωμωδία και το δράμα γεννιούνται ταυτόχρονα και συμβιώνουν μέσα στον ίδιο άνθρωπο, στην ίδια βιογραφία και στο ίδιο ριζικό.

Οσον αφορά τον «Μακαβέττα», μπορεί οι ήρωες να μη διαθέτουν ψυχολογικό βάθος, μέσα όμως από τη φάρσα την οποία συνθέτει η παράδοξη ιστορία του εξωφρενικού αντισυνταγματάρχη προκύπτουν ορισμένα βαρυσήμαντα ζητήματα. Πρώτον, η μεταφυσική της σύμπτωσης, η σημασία που έχει, με άλλα λόγια, το τυχαίο και μάλιστα το επουσιώδες περιστατικό στην έκβαση της ιστορίας. Κι ακόμη, το πρόβλημα της νομιμότητας: Πότε οι πράξεις που επιτελούνται με σκοπό τη προάσπιση της έννομης τάξης εκτρέπονται στην καθολική παραβίασή της; Και μέσω των δύο αυτών κομβικών θεμάτων οδηγούμαστε στο γενικότερο πρόβλημα της ειρωνικής μετάπτωσης των ανθρώπινων επιδιώξεων στο αντίθετό τους. Οι ήρωες στον «Μακαβέττα» διαρκώς αυτοδιαψεύδονται με τρόπο φαιδρό, καθώς οι καταστάσεις εξελίσσονται προς διαφορετική κατεύθυνση από αυτήν που επιθυμούν. Πρόκειται για τη σαρκαστική αρχή της αυτοεκπληρούμενης προφητείας – θεματική η οποία μας οδηγεί στην Ελλάδα της κρίσης. Ο «Μακαβέττας» προσφέρεται, με άλλα λόγια, σαν ένα κάτοπτρο προκειμένου να αντικρίσουμε πτυχές από τον σημερινό μας εαυτό. Διότι μπορεί στην ιστορία του να επικρατούν πραξικοπηματίες στρατιωτικοί, αλλά ο βίος και η πολιτεία των ηρώων παραπέμπουν σε δημόσιες στάσεις και καταστάσεις πολύ οικείες. Διότι τι άλλο κάνουν οι πρωταγωνιστές από συνεχείς ίντριγκες και ατελείωτους ελιγμούς; Τι διαφορετικό πράττουν από το να υπονομεύουν διαρκώς εαυτούς και αλλήλους; Τι αλλιώτικο απ’ το να δωροδοκούν και να διαφθείρουν τις πιο άμεμπτες συνειδήσεις; Και τι διαφορετικό απ’ το να μιλούν μια ξύλινη γλώσσα που ενώ επικαλείται την προσωπική τιμή, εξυπονοεί ακριβώς το αντίθετό της; Και τι άλλο κάνουν από το να προωθούν στο όνομα του δημοσίου συμφέροντος τους δικούς τους ιδιοτελείς σκοπούς; Και τι διαφορετικό από το να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες που θέτουν σε κίνηση πολυπλοκότατους μηχανισμούς οι οποίοι, ξεφεύγοντας από τον έλεγχό τους, παγιδεύουν στο τέλος τους ίδιους τους υποκινητές; Τι άλλο δείχνει, τέλος, το μυθιστόρημα από ένα πολίτευμα εφτάψυχο που, παρά τα εμφανέστατα τεράστια κρίματά του, καταλήγει να επιβιώνει με κάθε μέσο και για κάθε σκοπό.

Η προέλευση της λέξης «μήνας»

• ΓΛΩΣΣΑ

Η προέλευση της λέξης «μήνας», εξέλιξη της αρχαιοελληνικής «μην», με πρώτη καταγραφή στη συλλαβική γραφή των αρχαίων Μηκυναίων (me-no, του μηνός), είναι αρχαιότατη. 

Η λέξη «μην» σήμαινε αρχικά τη Σελήνη (άλλη αρχαιοελληνική ονομασία: μήνη), αλλά και το διάστημα μιας πλήρους περιφοράς της Σελήνης γύρω από τη Γη. Το διάστημα αυτό αντιστοιχεί σε 29 ή 30 μέρες, τον λεγόμενο σεληνιακό μήνα.

Το γεγονός ότι οι άνθρωποι χρησιμοποίησαν από πολύ νωρίς στην ιστορία τους τον κύκλο της Σελήνης για να μετρούν το χρόνο, αντανακλάται στην κοινή ινδοευρωπαϊκή ρίζα της λέξης «μην»: Το αρχικό ινδοευρωπαϊκό θέμα me, από το οποίο παράγονται λέξεις με τη σημασία του «μετρώ, ορίζω» (αυτή είναι και η προέλευση της λέξης «μέτρον»), καθώς και το παραγόμενο ινδοευρωπαϊκό θέμα men-s, που έχει τη διπλή σημασία «σελήνη», «σεληνιακός μήνας».

Η κοινή αυτή ινδοευρωπαϊκή προέλευση ανιχνεύεται, τόσο γραμματικά όσο και σημασιολογικά, στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, που ανήκουν στην ινδοευρωπαϊκή γλωσσική οικογένεια: mensis στα λατινικά, mois στα γαλλικά, month (μήνας) και moon (σελήνη) στα αγγλικά, mena (σελήνη) και menops (μήνας) στα αρχαία γοτθικά, mano (σελήνη) και monat στα αρχαία γερμανικά κ.λ.π.
© Science Illustrated 

Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, Κυριακή 19 Δεκεμβρίου 2010