Η γεωγραφία του αρχαίου κόσμου και ηθοποιός σημαίνει φως

• Γεώργιος Σταϊνχάουερ
• Ιστορική γεωγραφία του αρχαίου κόσμου, Ελλάδα - Ρώμη
• εκδόσεις Δημ. Ν. Παπαδήμα, σ. 840, ευρώ 84,40

Αντικείμενο της ιστορικής γεωγραφίας του αρχαίου κόσμου είναι η ταύτιση και η αποκατάσταση του αρχαίου τοπίου (έδαφος, κλίμα, δημογραφική και οικιστική δομή κ.λπ.) στη μορφή που είχε και με την οποία ήταν αντιληπτό από τους συγχρόνους. Η μέθοδός της συνίσταται στην αναδρομική σύνθεση των αλληλοσυμπληρούμενων και αλληλοελεγχόμενων πληροφοριών που δίνουν τα σύγχρονα κείμενα, τα μνημεία της τέχνης και τα ίχνη της ανθρώπινης παρουσίας στο έδαφος. Η επιστήμη της ιστορικής γεωγραφίας γεννιέται τη στιγμή που η χρονική και πολιτιστική απόσταση που μας χωρίζει από τα γεγονότα δεν επιτρέπει πλέον την αναγνώριση ή την κατανόηση του γεωγραφικού ορίζοντα της Ιστορίας. Τούτο έχει αποτέλεσμα ο τρόπος εργασίας και οι μέθοδοι της ιστορικής γεωγραφικής έρευνας να έχουν αναδρομικό χαρακτήρα. Οι πηγές της ιστορικής γεωγραφίας είναι έμμεσες (γραπτές ή φιλολογικές) ή άμεσες (αρχαιολογικές, μνημειακές ή περιβαλλοντικές). Πρωταρχική πηγή της ιστορικής γεωγραφίας αποτελούν οι γεωγραφικής φύσης πληροφορίες της αρχαίας γραμματείας. Οι πηγές αυτές προσφέρουν μια συνεκτική εικόνα του ιστορικού χώρου και συγχρόνως του γεωγραφικού ορίζοντα της εποχής (της αρχαίας γεωγραφίας), δηλαδή των γεωγραφικών, μυθολογικών, επιστημολογικών αντιλήψεων που συνέβαλαν στη διαμόρφωσή του. Η έμμεση και ενδεχομένως εκλεκτική και υποκειμενική πληροφόρηση των αρχαίων κειμένων συμπληρώνεται από την άμεση μαρτυρία των μνημείων (επιγραφών, νομισμάτων, αρχιτεκτονικών καταλοίπων και έργων τέχνης και βιοτεχνίας).

Τα μνημεία χαρακτηρίζουν η αμεσότητα, η αυθεντικότητα, η ποικιλία, αλλά συγχρόνως και η αποσπασματικότητα των πληροφοριών. Την εικόνα του αρχαίου κόσμου τεκμηριώνουν, συμπληρώνουν και αποκαθιστούν -αντικαθιστώντας εν προκειμένω την ιστορική αφήγηση με την περιγραφή της ανώνυμης καθημερινότητάς τους-, οι βουβές μαρτυρίες της υλικής ανθρώπινης παρουσίας (εργαλεία, κυνηγετικές μέθοδοι και καλλιέργειες, κατασκευές, λάκκοι απορριμμάτων ή ίχνη από τεχνητά μικροκλίματα) και κάθε είδους ζωικά, φυτικά ή γεωλογικά κατάλοιπα (οστά ζώων, υπολείμματα φυτών και σπόρων, δείγματα εδαφών και ιζημάτων κ.λπ.). Τέλος, όταν λείπουν ή είναι ατελείς οι άμεσες ή έμμεσες πηγές πληροφόρησης, η έρευνα προχωρεί συγκριτικά με συμπεράσματα κατ' αναλογίαν (με εθνολογικά ή ιστορικά παράλληλα) και -δεύτερο στάδιο- βάσει τυπολογικών νομοτελειών.

Το ενδιαφέρον για τη γεωγραφική διάσταση της Ιστορίας δεν είναι νέο. Η ιστορική γεωγραφία, που για πρώτη φορά γνωρίζουμε ως δίδυμη αδελφή της Ιστορίας στα έργα του Ηροδότου και του Πολύβιου, μπορεί να κατέληξε στις βαρετές περιγραφές που στήνουν ακόμη το γεωγραφικό σκηνικό των γεγονότων στα ιστορικά μας βιβλία, ωστόσο η αναγέννηση που η επιστήμη αυτή γνωρίζει εδώ και μερικές δεκαετίες επιβάλλει πλέον την αναγνώρισή της ως του βασικού παράγοντα ανανέωσης της ιστορικής έρευνας με νέες μεθόδους προσέγγισης και νέο -κυρίως αρχαιολογικό- υλικό.

Πριν και συγχρόνως με τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό, αναπτύχθηκαν μέσα και έξω από τα σύνορά του -με πορεία παράλληλη και σχεδόν χωρίς επαφή (Κίνα) ή σε μακρινή σχέση με τον δικό μας (Ινδία)-, πολλές και εξαιρετικά ενδιαφέρουσες μορφές ανθρώπινου πολιτισμού. Αλλοι ανώνυμοι πολιτισμοί έζησαν για μεγάλα διαστήματα ή έως τη στιγμή της καταστροφικής επαφής με τον «δυτικό πολιτισμό» σε έναν ακίνητο, κυκλικό χρόνο. Ο ιστορικός και αρχαιολόγος Γεώργιος Σταϊνχάουερ στο προλογικό του σημείωμα διευκρινίζει ότι ο περιορισμός του ερευνητικού ενδιαφέροντός του στην ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα οφείλεται αποκλειστικά σε ένα αξιολογικό κριτήριο: «στη βαθειά πεποίθηση για την ιδιαίτερη σημασία που είχε και έχει για μας -αλλά και για ολόκληρο τον σύγχρονο κόσμο που γεύεται τους καρπούς ξεχνώντας τη ρίζα αυτού του δένδρου-, ο πολιτισμός που αναπτύχθηκε σ' αυτό το χώρο στη χιλιετία από τον 7ο αι. π.Χ. στον 3ο αι. μ.Χ.».

Ο Στάινχαουερ επιχειρεί την αποκατάσταση, με βάση τις διαθέσιμες σήμερα έμμεσες (φιλολογικές) και άμεσες (αρχαιολογικές) πηγές, από τη μια πλευρά του γεωγραφικού ορίζοντα (θέση, μορφή του εδάφους, κλίμα) των ανθρώπινων επιλογών και από την άλλη των ανθρωπογεωγραφικών δομών (δημογραφία, οικιστική οικονομία), μέσα στις οποίες οι επιλογές αυτές πήραν ιστορικά συγκεκριμένη μορφή. Στη σύνθεση του πληθυσμού, στη μορφή και στην πυκνότητα των οικισμών, στην κατανομή τους στον χώρο και στην οργάνωση της αγροτικής υπαίθρου αποκαλύπτεται η κοινωνικοοικονομική πλευρά ενός πολιτισμού. Αντίστοιχα, στην οργάνωση του αστικού χώρου (πολεοδομία), στη μορφή και στην εξέλιξη των ιερών, δημόσιων και ιδιωτικών χώρων (αρχιτεκτονική), αναγνωρίζεται η πολιτική και η ιδεολογική τους ταυτότητα.

Στο πρώτο από τα τέσσερα μέρη του βιβλίου, εξετάζονται οι θεωρητικές προϋποθέσεις της γεωγραφίας ως ιστορικής επιστήμης: η στρωματογραφία των ιστορικών δομών, με ιδιαίτερη έμφαση στη μακρά διάρκεια, τα πεδία, οι μέθοδοι, και οι πηγές (αρχαία γεωγραφία, αρχαιολογικές και περιβαλλοντικές πηγές) της ιστορικογεωγραφικής έρευνας. Το θεωρητικό μέρος συμπληρώνουν το σύντομο χρονικό της μακράς πορείας της απελευθέρωσης της ανθρωπότητας από τους άμεσους περιβαλλοντικούς καταναγκασμούς και μια γενική περιγραφή του χώρου της Μεσογείου, που αποτέλεσε το γεωγραφικό πλαίσιο του ελληνορωμαϊκού κόσμου. Στα άλλα τρία μέρη επιχειρείται η αποκατάσταση μιας, με βάση τα προηγούμενα, όσον το δυνατόν πλήρους εικόνας του μεσογειακού χώρου στα τρία βασικά στάδια της εξέλιξης, που ξεκινά με τη δημιουργία της αρχαίας ελληνικής πόλης, συνεχίζεται με τον εξελληνισμό της Ανατολής και ολοκληρώνεται με την ενοποίηση του μεσογειακού χώρου στο πλαίσιο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Το βιβλίο του Γεωργίου Στάινχαουερ δεν συνιστά μια πολιτική, κοινωνικοοικονομική και οικιστική εγκυκλοπαίδεια. Το κύριο ενδιαφέρον του μελετητή είναι στραμμένο στη συγκέντρωση των απολύτως απαραίτητων στοιχείων για την αποκατάσταση των βασικών δομών που συνθέτουν τη γεωγραφική διάσταση του χώρου. Ο Σταϊνχάουερ αποκαθιστά το χαμένο σήμερα φυσικό και ανθρώπινο τοπίο της Αρχαιότητας. Το μεγαλύτερο μέρος της ογκώδους και πλούσια εικονογραφημένης έκδοσης είναι αφιερωμένο στην περιγραφή των γεωγραφικών δομών της ελληνικής πόλης, των ελληνιστικών βασιλείων και της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, που διαδοχικά διαμόρφωσαν εκείνο τον κόσμο. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις σχέσεις πόλης και υπαίθρου, στην οργάνωση του δημόσιου και του ιδιωτικού χώρου, των τεχνικών υποδομών, της παραγωγής και των επικοινωνιών.

• Από τον Διονύση Ν. Μουσμούτη, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 2 Οκτωβρίου 2010

Ο μαύρος ήλιος της Ελλάδας

• Κώστας Αξελός 
• Η Μοίρα της σύγχρονης Ελλάδας 
• μτφρ.: ΚατερίναΔασκαλάκη 
• εκδόσεις Νεφέλη, σ. 72, ευρώ 8,54

Σημειώνει, μεταξύ άλλων, η ψυχαναλύτρια Τζούλια Κρίστεβα για ένα ποίημα του Νερβάλ: «Η μελαγχολία συνοδεύει την αποξένωση, ο μελαγχολικός καταφεύγει, απόκληρος, στα ξένα και απόκρυφα για να βρει και στη γλώσσα να φέρει αλλότρια μυθολογία» (Μαύρος Ηλιος-κατάθλιψη και μελαγχολία, μτφρ.: Πάνος Αλούπης, εκδόσεις Καστανιώτη, σ.24). Θα μπορούσε άραγε το ίδιο να ισχύει για συμπεριφορές ολόκληρων εθνών (κρατών); Εικάζουμε πως ναι. Αρκεί κανείς να επισκεφθεί το γειτονικό κρατίδιο των Σκοπίων για να δει από κοντά με τι παράδοξο τρόπο ένας λαός δίχως αληθινή παράδοση να κυλά στις φλέβες του, δίχως προφανή στον ίδιο του τον εαυτό προέλευση (Είναι Βούλγαροι; Είναι Αθίγγανοι από τη Βουλγαρία; -κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά), και δίχως αξιοσημείωτη ιστορική διαδρομή, καπηλεύεται τον πολιτισμό και την ιστορία μιας άλλης χώρας. 

Δυστυχώς, η αναλογία αυτή, μεταξύ ατομικών υποστάσεων και εθνικών συνόλων, απαντάται ακόμη και στις περιπτώσεις χωρών που ουδέποτε χρειάστηκαν να μετατρέψουν σε αντικείμενο εκμετάλλευσης κάποιον μύθο, δικό τους ή τρίτων, για να στυλώσουν τα εθνικά τους πιστεύω. Μια τέτοια χώρα είναι η Ελλάδα. Κρατώντας, αντί για λαγούτο, τον μαύρο ήλιο της μελαγχολίας, άλλοτε παραδίδεται -άνευ όρων- στην ορθολογική και τεχνικο-επιστημονική Δύση, άλλοτε πάλι επιλέγει να ναρκισσεύεται με και μέσα στην ιδέα της νωχελικής και «σοφής» ανατολής -των καφενείων, του ονείρου, του αισθησιασμού-, παραδέρνοντας από καιρού εις καιρόν στα κύματα των απόηχων ενός ασαφούς ελληνοκεντρισμού. Χωρίς να καταλαβαίνει ότι «η ελληνική Αρχαιότητα δεν είναι παρά Αρχαιότητα που κληροδοτεί την κληρονομιά της» και ότι «ο Βυζαντινός χριστιανισμός δεν είναι πια βυζαντινός», ότι, τέλος, η νεωτερική Ελλάδα δεν συνιστά ζωντανό κομμάτι της νεωτερικής πραγματικότητας, η Ελλάδα επιμένει να κατακερματίζεται και να απολύει μέρα με τη μέρα τη δυνατότητά της να υπάρξει στον σύγχρονο κόσμο. 

Στο δοκίμιο του 1954 που φέρει τον τίτλο Η Μοίρα της σύγχρονης Ελλάδας ( Le Destin de la Grece moderne), ο Κώστας Αξελός αποπειράται να απαντήσει στο καίριο ερώτημα: Με τι «ζει» η σύγχρονη Ελλάδα; Οπως αναφέρει στο εισαγωγικό της σημειώμα η μεταφράστρια και τελευταία σύντροφος του Κώστα Αξελού Κατερίνα Δασκαλάκη, «ήταν η εποχή που ακόμη δεν μπορούσε να επιστρέψει στην Ελλάδα, εργαζόταν στο CNRS (Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών) και ετοίμαζε τις δύο διδακτορικές του διατριβές: Ο Μαρξ στοχαστής της τεχνικής και Ο Ηράκλειτος και η φιλοσοφία» . Παρά τα δύσκολα και μοναχικά χρόνια, ο τριαντάχρονος στοχαστής γράφει ένα εκπληκτικής πνοής μικρό κείμενο για την πάντα προσφιλή του πατρίδα, ένα κείμενο που 60 χρόνια αργότερα σφύζει από ζωντάνια, φιλοπατρία και νεανική ορμή, χάρη στην απλή γλώσσα του και τις σημαντικές, επίκαιρες όσο ποτέ άλλοτε, καταδεικτικές αποφάνσεις του. Μετά λύπης, οι αναγνώστες παρατηρούμε ότι σχεδόν τίποτα δεν έχει αλλάξει στην πατρίδα μας. Η ίδια κακομοιριά και απουσία πραγματικής σκέψης πλανώνται σαν φαντάσματα πάνω από τη χώρα. Μετά λύπης του, ο συγγραφέας, εάν ζούσε, θα έβλεπε το βιβλίο του να κερδίζει το ενδιαφέρον των σκεπτόμενων Ελλήνων...

• Βασίλης Ζηλάκος, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 2 Οκτωβρίου 2010

Κλίμα για χειμωνιάτικα τοπία πόλεων

• Αμπδόν Ουμπίδια
• Χειμωνιάτικη πόλη
• μτφρ: Βιργινία Γαλανοπούλου
• εκδόσεις Ροές, σ. 114, ευρώ 10

Ο βραβευμένος και πολυμεταφρασμένος Αμπδόν Ουμπίδια ανήκει στις φωνές της ισπανόφωνης λογοτεχνίας, η οποία, ως γνωστόν, με τον παλμό και τη δύναμή της έδωσε το τέμπο σε πολλούς ευρωπαίους και αμερικανούς συγγραφείς. Ο ίδιος αποτελεί μια αντιπροσωπευτική περίπτωση στη χώρα του Ισημερινού και λόγω της γραφής του αλλά και γιατί πρωτοπαρουσιάστηκε με την ομάδα των ποιητών και μυθιστοριογράφων που δημιούργησαν το ρεύμα «Τσάντσικο», μια αντίδραση στα εγχώρια λογοτεχνικά ήθη και στην πνευματική ελίτ.

Η Χειμωνιάτικη πόλη είναι μια νουβέλα που αποθεώνει τον εσωτερικό μονόλογο μέσα από λεπτές συναισθηματικές αποχρώσεις και ευφάνταστες παρατηρήσεις, για να μας καταδείξει ότι το πρόσωπο της πραγματικότητας (των συμβάντων, των σχέσεων, των εκφάνσεων της ζωής) δεν αποτελεί ένα πεπερασμένο σύμπαν με μονοσήμαντες ερμηνείες, αλλά έχει πάντοτε το σχήμα που εμείς επιλέγουμε να δώσουμε. Τις εκδοχές αυτές ανιχνεύει εδώ ο Ουμπίδια, τους κινδύνους παρερμηνείας στην ανάγνωση του πραγματικού αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι περιορισμοί της συμβατικής σκέψης διαθλούν την αλήθεια για να την εντάξουν στη δική τους μερικότητα. Ετσι, πλάθει με μαεστρία έναν διφορούμενο κόσμο, δημιουργώντας το κλίμα και την ατμόσφαιρα εκείνη που επιτρέπει στον αναγνώστη να ενδιαφέρεται για τη συνέχεια της αφήγησης.

Ο ήρωας-αφηγητής αναλαμβάνει να κρύψει στο σπίτι του έναν φίλο του που τον κυνηγάει η αστυνομία. Ωστόσο, όσο κι αν στην αντίληψή του ο κίνδυνος μοιάζει να προέρχεται από τις εξωτερικές συνθήκες, στην ουσία είναι ο κίνδυνος της εσωτερικής του αναταραχής αυτός που έρχεται να απειλήσει τα κεκτημένα, την ασφάλεια, τα συναισθηματικά στηρίγματα, τα κομβικά σημεία της συνολικής του ύπαρξης. Ετσι η ζήλια που τον βασανίζει, όταν υποπτεύεται μια σχέση του φιλοξενουμένου με τη γυναίκα του, παριστά τον ίδιο τον τρόμο της απώλειας, την εξάρτηση από τον εφησυχασμό και το βόλεμα μιας κανονιστικής καθημερινότητας. Οι εκδοχές προς τις οποίες θα καταφύγει, με τον τρόπο των διπλών ερμηνειών, είναι η πάλη ανάμεσα στο συναίσθημα και στη λογική, ανάμεσα στο δυναμικό της διασάλευσης και στη σταθερή τάση της ανάγκης για ευταξία και ισορροπία. Η τραγική κάθαρση που ακολουθεί, συμβολίζει και τον εσωτερικό θάνατο του ήρωα, που μέσα από το πένθος θα οδηγηθεί να κατανοήσει τη σημασία της απόσυρσης από κάθε είδους ακινησία.
Ο Ουμπίδια μάς δίνει ένα κομψοτέχνημα του λόγου, όπου η ροή της εσωτερικής ζωής αναπηδά ώς την επιφάνεια για να φέρει στο φως, με ιδιαίτερη ειλικρίνεια, όλα όσα γενούν οι περιοχές των αναμνήσεων και της ευαισθησίας, αλλά και τα σκοτεινά υπολείμματα ενός ανθρώπινου ψυχισμού που έχει καθυστερήσει στην ωρίμανσή του.

• Χένρι Μίλερ
• Κλιματιζόμενος εφιάλτης
• μτφρ.: Γιώργος-Ικαρος Μπαμπασάκης
• εκδόσεις Μεταίχμιο, σ. 400, ευρώ 20

«Η περιπλάνηση από μόνη της είναι απλώς μια μορφή τρυφηλότητας», υποστηρίζει ο άγγλος ποιητής και συγγραφέας Τζον Μέισφιλντ, «μονάχα ο θαυμάσιος ταξιδευτής διακρίνει το θαύμα». Το θαύμα αυτό προσπαθεί να ανασύρει εδώ ο Χένρι Μίλερ, δημιουργός των δύο Τροπικών και της Μαύρης άνοιξης, καταγράφοντας το χρονικό της επιστροφής του στην Αμερική (ύστερα από 10 χρόνια απουσίας στο Παρίσι) και την περιπέτειά του ως ταξιδευτή μέσα στην ίδια του τη χώρα.

Το 1940, ο Μίλερ αποφασίζει να διασχίσει τις ΗΠΑ με αυτοκίνητο και συνεπιβάτη τον ζωγράφο Εϊμπ Ράτνερ. (Το ίδιο ακριβώς ταξίδι θα απολαύσει ο Κέρουακ την επόμενη δεκαετία, άλλοτε οδηγώντας με συνεπιβάτη τον Κάσαντι κι άλλοτε κάνοντας οτοστόπ, για να συλλέξει το υλικό του βιβλίου του, Στον δρόμο.) Ο Μίλερ μόλις έχει τελειώσει τον Κολοσσό του Μαρουσιού και είναι δέσμιος της νοσταλγίας. Αισθάνθηκα την ανάγκη να συμφιλιωθώ με τη χώρα που με γέννησε, σημειώνει ο ίδιος. Ετσι σπεύδει να ξανασυναντήσει την Αμερική, όχι ως απλός αμερικανός, επηρεασμένος από την ιστορία και τα βιώματα της εθνικότητάς του, αλλά ως πολίτης του κόσμου.

Το παρόν βιβλίο φέρει το εντύπωμα ενός βλέμματος, που μολονότι διακατέχεται από τρυφερότητα και συγκίνηση για τα τοπία, τις πόλεις και τους ανθρώπους της Αμερικής, δεν διστάζει να σταθεί στα κακώς κείμενα ενός πολιτισμού και ενός κοινωνικού μοντέλου, ώστε να αφήσει την αλήθεια να αναδυθεί αποφεύγοντας κάθε εξιδανίκευση. Ο κλιματιζόμενος εφιάλτης είναι για τον συγγραφέα η μετάλλαξη της χώρας των ευκαιριών, η σκοτεινή κατάληξη ενός κόσμου που έγινε «η χώρα τού δίχως νόημα ιδρώτα και μόχθου». Ο Μίλερ περιγράφει την περιπλάνησή του σε μια Αμερική-καρικατούρα, που μοιάζει να έχει απολέσει τον προσανατολισμό και την ταυτότητά της, καθώς βρίσκεται καθηλωμένη ανεπιστρεπτί στο αδιέξοδο της υλοφροσύνης. Ωστόσο, παρά τις καταγγελίες και την αιχμηρή κριτική του για το χαμένο αμερικανικό όνειρο, συμπεριλαμβάνει στο έργο του ένα πολύχρωμο μωσαϊκό συναντήσεων με ανθρώπους, ανώνυμους και επώνυμους, αθροίζοντας έτσι τη ζωντανή Αμερική και το έμψυχο υλικό της. Η φιλοσοφία τού Μίλερ για την πολιτική, την τέχνη, τις πνευματικές αξίες, τη φιλία, την επικοινωνία, την αντισυμβατική ζωή, τον Θεό, αναδεικνύεται εδώ ως ιδιαίτερα οξυδερκής κατάθεση.

Ενα βιβλίο που επιχειρεί να ενώσει το όνειρο με την πραγματικότητα, τη μνήμη με την αληθινή ζωή, την καλλιτεχνία με την ανθρωπιά. Αναφερόμενος στον δημιουργό του Κλιματιζόμενου εφιάλτη, ο Νόρμαν Μέιλερ θα γράψει: Διέθετε την ενέργεια, το όραμα, το ταλέντο, την εξωφρενική ατομικότητα, ώστε να έχει μια ευκαιρία να γίνει ο σπουδαιότερος συγγραφέας της Αμερικής, μια φιγούρα ίση με τον Σαίξπηρ.

• Από την Κλεοπάτρα Λυμπέρη, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 2 Οκτωβρίου 2010

Παντού γύρω λύκοι

• Από την Μ. Θεοδοσοπούλου, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 2 Οκτωβρίου 2010

 

 Φωτογραφία του Αγγελου Μίχα από το άλμπουμ του Closer  

• Διαμαντής Αξιώτης
• Λάθος Λύκο
• εκδόσεις Κέδρος
• Αθήνα, σ. 304, ευρώ 15,08

Πρωτοχρονιά 2002, στην πόλη της Καβάλας, που μυθιστορηματικά κρύβεται πίσω από την ψευδεπίγραφη Λυκομήδεια, τελείται ένας ειδεχθής φόνος. Η χρονολογία, με τη συμμετρία των δυαριών της, όσο και το πλαστό όνομα της πόλης, που δείχνει εμπνευσμένο από τον μυθολογικό ήρωα Λυκομήδη και πλασμένο κατά το πρότυπο της γειτονικής Νικομήδειας, έχουν επιλεγεί προς εξυπηρέτηση της αστυνομικής ίντριγκας. Μιας ίντριγκας στημένης με επιτηδειότητα, ώστε, ενώ στο εναρκτήριο κεφάλαιο περιγράφεται η διάπραξη του φόνου με κάθε λεπτομέρεια, οι ταυτότητες του θύματος και του θύτη να συσκοτίζονται, οπότε και τα αίτια του εγκλήματος να λανθάνουν. Πάντως, ως το κατεξοχήν εμπλεκόμενο πρόσωπο ή, όπως είθισται να λέγεται, ως ο υπ' αριθμόν ένα ύποπτος εμφανίζεται ένας άνθρωπος έτοιμος από καιρό να κάνει, όχι έναν φόνο, αλλά σειρά εγκληματικών ενεργειών. Πρόκειται για έναν νεαρό γύρω στα τριάντα, που πάσχει από σχιζοφρενή ψύχωση παρανοειδούς μορφής, σύμφωνα με τη διατύπωση της ιατρικής πραγματογνωμοσύνης, την οποία συνέταξε μετά τον φόνο ο νευρολόγος ψυχίατρος που τον παρακολουθούσε. Χάρη στον νεαρό, η αστυνομική ιστορία θα μπορούσε να πάρει διαστάσεις καθαρού θρίλερ, όπως συμβαίνει συχνά σε μυθιστορήματα που επικεντρώνονται σε άγρια φονικά, τις περισσότερες φορές, ως συρραφή ή πιστή μεταγραφή της τρέχουσας ειδησεογραφίας. 

Στο μυθιστόρημα του Διαμαντή Αξιώτη, ο βασικός ιστός του αστυνομικού είναι ψυχογραφικός, με βαρύνουσα την κοινωνική συνιστώσα. Ο συγγραφέας πολιορκεί ένα εσαεί εκκρεμές ερώτημα, σχετικό με την ανάπτυξη μιας σχιζοφρενούς προσωπικότητας. Εκείνο του βαθμού στον οποίο το περιβάλλον, οικογενειακό και ευρύτερα κοινωνικό, ευνοεί την εκδήλωση των ψυχοπαθητικών συμπτωμάτων. Ωστόσο, η πρωτοτυπία της μυθοπλασίας δεν εντοπίζεται στον συγκεκριμένο τύπο ψυχοπαθούς, ο οποίος, λίγο-πολύ, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί κοινότοπος, αλλά στον κοινωνικό χώρο μέσα στον οποίο τον τοποθετεί. Κι αυτό, γιατί κατορθώνει τα παθογόνα χαρακτηριστικά να απορρέουν από ενδοοικογενειακά και γηγενή στοιχεία. Πρόκειται για έναν επαρχιακό χώρο γεμάτο οφθαλμοφανείς και συγκαλυμμένες συγκρούσεις, που ξεκινούν από δεισιδαιμονικές αντιλήψεις και μεταφυσικούς φόβους. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο ψυχικά ασθενής ταυτίζεται με το κακό πολύ πριν οδηγηθεί στη διάπραξη οποιασδήποτε εγκληματικής ενέργειας. 

Ο ήρωας του Αξιώτη αντιλαμβάνεται τους ανθρώπους της Λυκομήδειας όμοιους με λύκους. Αυτό καθεαυτό δεν είναι κάτι το καινοφανές. Συχνά χαρακτήρες ευαίσθητοι βλέπουν όσους τους περιβάλλουν σαν αγέλη λύκων, έτοιμη να τους κατασπαράξει. Συν τω χρόνω, όμως, κατορθώνουν να αναπτύξουν άμυνες, οικοδομώντας ένα προστατευτικό υπερεγώ. Αν, μάλιστα, δεν διαθέτουν ηθικής φύσεως αντιστάσεις, ενδέχεται, τελικά, να ενσωματωθούν στην αγέλη. Αντιθέτως, ένας ψυχασθενής, όντας υπερευαίσθητος, αδυνατεί να θωρακιστεί, ιδίως όταν εγκαταλείπεται και μένει χωρίς στήριξη. 

Ο συγγραφέας στήνει ένα συγκρουσιακό οικογενειακό περιβάλλον, αντλώντας τύπους από τη μεγαλοαστική, με τη σύγχρονη έννοια, βορειοελλαδική κοινωνία. Πόντιος στην καταγωγή ο πατέρας, με σπουδές πολιτικού μηχανικού στη Λωζάννη, έχει αναδειχθεί σε ισχυρό παράγοντα της τοπικής κοινωνίας. Εμφανίζεται ως ένας δυναμικός χαρακτήρας, που συχνά φτάνει μέχρι τη χειροδικία εναντίον συζύγου και τέκνων. Παρόλο που φέρεται ως άνθρωπος αυστηρών αρχών, διατηρεί εξώγαμες σχέσεις, κατά προτίμηση με συζύγους επιφανών της πόλης. Μικρότερή του η μητέρα, κατάγεται από αρχοντική οικογένεια, στην οποία οι γυναίκες πιστεύεται ότι είναι γονιδιακά προκαθορισμένες να διαιωνίζουν μια πανάρχαιη κληρονομικότητα, γεννώντας παιδιά ανά ζεύγη θηλυκών και αρσενικών. Και εκείνη ανταποκρίνεται στον προορισμό της μέχρι την πέμπτη γέννα, που φέρνει ένα κάπως ιδιότροπο βλαστάρι, αρσενικό αντί του αναμενόμενου θηλυκού. Το γεγονός ότι παρέβη μια παράδοση γενεών τη γεμίζει ενοχές και την απομακρύνει από το παιδί, διαταράσσοντας τη μεταξύ τους συναισθηματική σχέση. Ζει στον κόσμο της, παίζοντας πιάνο και τραγουδώντας άριες. Τον ρόλο της μητέρας διεκδικεί η μεγαλύτερη αδελφή της, μια άκληρη χήρα, ζητώντας να υιοθετήσει τον προβληματικό Βενιαμίν της οικογένειας. Με άλλα λόγια, το ιδανικό περιβάλλον για τη δημιουργία ενός ισχυρού οιδιπόδειου, όπου η ακόμη θαλερή θεία γίνεται ένα πρώτο αντικείμενο σεξουαλικών φαντασιώσεων. Εχει, πάντως, προηγηθεί η απόλυτα φυσιολογική διέξοδος της αυτοϊκανοποίησης. Μόνο που ένας πρώτος λαθραίος αυνανισμός τιμωρείται από τον άτεγκτο πατέρα αυστηρότερα και από έγκλημα. Εκείνος προβαίνει σε δημόσια διαπόμπευση του γιου του, τραυματίζοντας ανεπανόρθωτα έναν αδύναμο, μόλις εκκολαπτόμενο ανδρισμό. Να σημειώσουμε ότι εδώ ο συγγραφέας υιοθετεί κατά γράμμα την ψυχαναλυτική θεωρία. 

Στο πρώτο μισό του μυθιστορήματος, σύντομα κεφάλαια, με πρωτότυπους και εύστοχους τίτλους, παρουσιάζουν τη ζωή του νεαρού την περίοδο πριν από τον φόνο. Με αναδρομές στο παρελθόν και εστιάζοντας στους ανθρώπους με τους οποίους κατά καιρούς συγχρωτίζεται, δίνουν αυτά τα κεφάλαια μια πρισματική εικόνα της πραγματικότητας που εκείνος βιώνει, και του τρόπου που σταδιακά δομείται η προσωπικότητά του. Κυρίως αναδεικνύουν την ιδιαίτερη ανάγκη του για τρυφερότητα και αγάπη, που, καθώς μεγαλώνει, παίρνει αγχωτικές διαστάσεις. Ξένος μέσα στην οικογένειά του και παραγκωνισμένος από τους ομηλίκους της κοινωνικής του τάξης, καταφεύγει για την εύρεση παρέας στις λαϊκές συνοικίες της πόλης. Για ένα διάστημα επιβιώνει ως μέλος μιας τριάδας περιθωριακών, βρίσκοντας διέξοδο στους προσιτούς τεχνητούς παράδεισους του ποτού και του χόρτου. Το αίσθημα, όμως, της συντροφικότητας διαλύεται, όταν οι άλλοι δύο αποκτούν ερωτικές συντρόφους. Ο υπόλοιπος κοινωνικός χώρος, κυρίως τα αφεντικά του στις διάφορες περιστασιακές δουλειές που βρίσκει, τον αντιμετωπίζουν με τη συνήθη αδιαφορία έως και σκληρότητα. Ισως αν γνώριζαν την ταραγμένη ψυχοσύνθεσή του και ότι, στο πρόσφατο παρελθόν του, εγγράφονται μια απόπειρα αυτοκτονίας και βραχυχρόνια νοσηλεία σε ψυχιατρική κλινική, ορισμένοι από αυτούς να φέρονταν πιο φιλεύσπλαχνα. Ομως, οι ευυπόληπτες οικογένειες είθισται να αποκρύβουν το στίγμα της ψυχασθένειας προς διαφύλαξη του καλού τους ονόματος. Ο νεαρός συνειδητοποιεί τους κάθε είδους παραγκωνισμούς ως απόρριψη και η ανάγκη για τρυφερότητα μετατρέπεται σε θυμό. Εναν θυμό που, αρχικά, εκτονώνεται με τη φαντασίωση πράξεων εκδίκησης μέχρι και φόνων. 

Με την κατάλληλη θεραπευτική αγωγή και περίθαλψη αυτές οι φαντασιώσεις θα μπορούσαν να παραμείνουν υπό έλεγχο και να εξωτερικεύονται μόνο στις σουρεαλιστικής έμπνευσης ζωγραφιές του. Ενώ τα εφιαλτικά όνειρα, πλήρη συμβόλων ενδεικτικών της ψυχικής του πραγματικότητας, να σβήνουν μέσα στη γαλήνια ψευδαίσθηση πως αιωρείται «στο αμνιακό υγρό της μητέρας». Αντί όλων αυτών βρίσκουν διέξοδο στο πεδίο του υπερφυσικού, όταν ο ψυχολογικά παραπαίων νεαρός αναζητά πατρικά υποκατάστατα στον χώρο της Εκκλησίας. Καταφύγιό του γίνεται ένας μοναχός που ασκήτευε «στα βουνά της παραμεθορίου». Είχε εκδιωχθεί από το Αγιον Ορος γιατί τελούσε εξορκισμούς «με την επίκληση του Σατανά». Ο γέροντας, μάλλον με τους λόγους του παρά με τα θαύματα που λεγόταν ότι πραγματοποιούσε, στέκεται δίαυλος μετάβασης προς την επικίνδυνη επικράτεια των δαιμόνων. Τώρα βρίσκει προορισμό, και στις φαντασιώσεις του μεταμορφώνεται σε θεόπεμπτο τιμωρό των αμαρτωλών, ως κορυφαίος στη στρατιά «των λύκων με ένδυμα προβάτου» εμφανίζεται ένας ταχυδακτυλουργός, που, κατ' εκείνον, παραπλανά τον λαό κάνοντας δήθεν θαύματα. 

Στην τελευταία πράξη, πριν από την ολοκληρωτική βύθιση στην παράνοια, συναισθηματικά μετέωρος ανάμεσα στην υποβολή που του ασκούν ο θρησκευτικός και ο λαϊκός θαυματοποιός, παρουσιάζεται ο ψυχοθεραπευτής. Είναι ενδιαφέρων ο τρόπος που ο συγγραφέας σκιαγραφεί αυτόν τον τόσο σημαντικό στην εποχή μας επαγγελματία των ψυχικών νόσων. Στο μυθιστόρημα, περισσότερο τον ενδιαφέρει να ερμηνεύσει τα ψυχικά φαινόμενα παρά να θεραπεύσει τον πάσχοντα. Δεν αντιλαμβάνεται ότι ο ασθενής του έχει οριστικά περάσει στο πεδίο της παράκρουσης, έτοιμος να φονεύσει. 

Συνήθως οι συγγραφείς που καταπιάνονται με την ανάπτυξη μιας παρανοϊκής προσωπικότητας, καταφεύγουν σ' ένα είδος ωμού ρεαλισμού, συχνά ταυτόσημου με τον δημοσιογραφικό. Ο Αξιώτης αντιτάσσει έναν ποιητικό ρεαλισμό. Τουλάχιστον στο πρώτο μέρος, γιατί, στο δεύτερο, το ύφος της αφήγησης αλλάζει, καθώς μετατοπίζεται στο κοινωνικό περιβάλλον, που γίνεται ο αποδέκτης του άγριου φονικού. Σε επιμέρους κεφάλαια παρατάσσει τους πραγματικούς ένοχους. Την οικογένεια, τους φίλους, την ψυχιατρική κοινότητα, το ιατρικό κατεστημένο που έδωσε την άδεια οπλοφορίας, τις αστυνομικές αρχές κ.λπ. Ωστόσο η αφήγηση δεν κατορθώνει να αποκτήσει την απαιτούμενη ειρωνική αμφισημία, καθώς υπερισχύουν οι καταγγελτικοί ή και σαρκαστικοί τόνοι. Αυτό βεβαίως δεν αναιρεί το ότι έχουμε να κάνουμε μ' ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ψυχογραφικού χαρακτήρα μυθιστορήματα της τελευταίας περιόδου. Τέλος, να σημειώσουμε ότι εξαιρετική στη σύλληψή της είναι η ζωγραφική σύνθεση του εξωφύλλου. Στηρίζεται σε παλαιότερο έργο του εικαστικού Κώστα Ντιού και ανταποκρίνεται πλήρως στον βασικό πυρήνα του βιβλίου.

Τα νέα ποιήματα του Γιώργου Μαρκόπουλου

• Από τον Κώστα Γ. Παπαγεωργίου, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 2 Οκτωβρίου 2010

• Γιώργος Μαρκόπουλος
• Κρυφός κυνηγός
• εκδόσεις Κέδρος, σ. 56, ευρώ 9,50

«Κρυφός κυνηγός»: όρος ποδοσφαιρικός. Σημαίνει τον παίκτη εκείνο που, χωρίς να είναι εξαρχής επιφορτισμένος με την υποχρέωση του σκοραρίσματος, περιφέρεται στα αντίπαλα καρέ, προσδοκώντας την κατάλληλη στιγμή, που θα του δοθεί η ευκαιρία να αιφνιδιάσει την αντίπαλη άμυνα επιτυγχάνοντας το πολυπόθητο γκολ. Η απρόβλεπτη συμπεριφορά του, η σκληρότητά του, οι ύπουλες βλέψεις του, οι κρυφές κινήσεις του -και, βέβαια, το αιφνίδιο, ακαριαίο, αποτέλεσμα των πράξεών του- παραπέμπουν, συνειρμικά, στους άπειρους τρόπους που μετέρχεται ο θάνατος, προκειμένου να πραγματοποιήσει τον σκοπό του. Στην προκειμένη περίπτωση παραπέμπουν στον πλέον αμείλικτο «εκπρόσωπο» του θανάτου, στον καρκίνο, προς τον οποίο αποτεινόμενος, πρόσωπο με πρόσωπο, ο ποιητής χαρακτηρίζει άνθρωπο ύπουλο και σκληρό, που κανείς δεν ξέρει πότε και πού θα πραγματοποιήσει την αιφνίδια, καταστροφική εμφάνισή του. Κρυφός κυνηγός, όμως, είναι και ο ίδιος ο ποιητής στο πεδίο της ζωής -ένα μεγάλο μέρος του οποίου σφετερίζεται ο θάνατος- και, βέβαια, στο πεδίο της ποίησης. Και αυτός περιφέρεται, προσδοκώντας την κατάλληλη στιγμή, την ευκαιρία, για την εκπόρθηση της εστίας ενός ιδεατού, κι όμως τόσο βασανιστικού αντιπάλου: της σιωπής, προκειμένου να δει να σπαρταράει στα σπλάχνα-δίχτυα της το ποίημα.

Και πράγματι, όλα σχεδόν τα ποιήματα της παρούσης συλλογής είναι «κατορθωμένα» στην ασύμμετρη διάρκεια των σκληρών αγώνων που έδωσε ο ποιητής, αντιμετωπίζοντας πραγματικούς ή φανταστικούς αντιπάλους, με αθλοθετημένο έπαθλο την αυτογνωσία, τη δυνατότητα μετατροπής της μνήμης σε κινητήριο μοχλό-έναυσμα ποιητικών περιπλανήσεων και την ικανότητα επικοινωνίας με το απτό, το συγκεκριμένο, αλλά και το απροσδιόριστο· το ομολογημένο, αλλά και το ανομολόγητο, όπως ανομολόγητος είναι ο ουσιαστικός και όχι ο υποκριτικός, ο επιδερμικός και ψευδεπίγραφα δραματοποιημένος φόβος του θανάτου. Ανομολόγητος και, όμως, ομολογημένος διά της πλαγίας οδού, στο πεδίο της ποίησης, εκεί όπου όλα, φωτισμένα από το αλλιωτικό φως του ονείρου και νοτισμένα από την υγρασία του περιβάλλοντος, την υπαρξιακή αγωνία του ποιητικού υποκειμένου συναισθήματος, αποκτούν μιαν άλλη διάσταση και μιαν άλλη βαρύτητα. Στο σταυροδρόμι αυτό, όπου πραγματοποιούνται παράδοξες συζεύξεις ηλικιών και παραμυθητικές της ψυχής συναντήσεις, επιτρέπονται επικλήσεις και καλέσματα απόντων, που με τη βοήθεια μιας υπέρογκης και άγρυπνης μνήμης αποκτούν υλική υπόσταση.

Υπάρχουν ποιήματα, όπως αυτά της ενότητας του «Νοσοκομείου», όπου η οδυνηρή προσωπική εμπειρία κατατίθεται με τη μορφή οιονεί ημερολογιακών εγγραφών. Ο τρόπος με τον οποίο ο ποιητής «μιλάει» για όλα όσα αισθάνεται ή αντιλαμβάνεται -εν εγρηγόρσει ή βυθισμένος σε μία κατασταλτική της σκέψης ληθαργική κατάσταση- τον καθιστά κάτι σαν χρονικογράφο της αγωνίας, του φόβου και της οδύνης, των δικών του μα και των άλλων που, όπως κι αυτός, βρίσκονται αντιμέτωποι, όχι ακριβώς με τον θάνατο, αλλά με τη σκοτεινή πλευρά της ζωής, στη θέα της οποίας μεγιστοποιούνται η αγάπη και ο πόθος για τα επίγεια καθημερινά, ενώ, παράλληλα, γίνεται υπέρογκη η ανάγκη διαφύλαξης των πολύτιμων τιμαλφών στοιχείων της ζωής του καθενός. Η συχνά λεπτομερής και, κάποτε, φωτογραφική καταγραφή σκηνών, συνθηκών και καταστάσεων στους θαλάμους και στα διάφορα εξεταστικά ή θεραπευτικά τμήματα του νοσοκομείου υπερβαίνει τις όποιες ρεαλιστικές αφηγηματικές προθέσεις ή προδιαγραφές και αποκτά τις διαστάσεις ενός, με στοιχεία εφιάλτη, πλην όμως, νηφάλιου ονείρου, κατά τη διάρκεια του οποίου αίρονται οι πραγματικές ή οι νομιζόμενες αντιθέσεις και όλα όσα συμβαίνουν, συλλαμβανόμενα με τη νόηση ή τη διαίσθηση, χωρίς να χάνουν το ατομικό στίγμα του ομιλούντος, αποκτούν έναν υπερβατικό, αν και όμως κάθε άλλο παρά μεταφυσικό, χαρακτήρα.


Το παράδοξο, στην προκειμένη περίπτωση, έγκειται στο γεγονός ότι, ενώ στα περισσότερα ποιήματα του βιβλίου -τουλάχιστον σ' αυτά που συγκροτούν τον θεματικό, συναισθηματικό και συγκινησιακό κορμό του- κυριαρχεί η αίσθηση του θανάτου, απουσιάζουν εντελώς ο φόβος, το αίσθημα της αδικίας και η μεμψιμοιρία. Ο θάνατος γυμνός, αμείλικτος τιμωρός, απαλλαγμένος από κάθε μεταφυσικό έρεισμα, δρα ως στοιχείο επιβεβαιωτικό της ζωής· αποτελεί το έσχατο όριό της και, παράλληλα, λειτουργεί ως έναυσμα αυτοσυνειδησιακών-υπαρξιακών καταβυθίσεων, αναζητήσεων και περιπλανήσεων, αλλά και ως μέτρο ανθρωπιάς και ευαισθησίας γι' αυτόν που, παντοιοτρόπως, τον αισθάνεται. Η αίσθηση του θανάτου, ακόμα και όταν παρεισφρέει στον χώρο τού εν υπνώσει ή τού εν εγρηγόρσει, στην κατάσταση του λήθαργου-ονείρου, μολονότι θα μπορούσε να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις ενός φοβερού εφιάλτη, στα ποιήματα του Γιώργου Μαρκόπουλου, δρα περισσότερο ως παράγων θαλπωρής, τρυφερότητας και παραμυθίας. Εξάλλου, όπως «δηλώνεται» στο υπέροχο ποίημα «Νεκροταφείο αυτοκινήτων», ο θάνατος των ανθρώπων, και δη των αγαπημένων, ποτέ δεν είναι οριστικός και τελεσίδικος· η σωματική τους απουσία αναπληρώνεται από τη σωματοποιημένη τους θύμηση, όπως αυτή διατηρείται ζωντανή στη μνήμη των επιζώντων. Μόνον ο θάνατος των άψυχων πραγμάτων μπορεί -κι αυτό υπό προϋποθέσεις- να καταστεί οριστικός, οπότε τα κατάλοιπά τους δεν προσφέρονται για μνημονικές και συναισθηματικές ανακυκλώσεις, παρά μόνο για επιβεβαίωση της ματαιότητας και της ανέκκλητης φθοράς της ύλης.

Η νοσηρή περιρρέουσα ατμόσφαιρα του νοσοκομείου δημιουργεί στο πάσχον ποιητικό υποκείμενο την ανάγκη διεύρυνσης του ζωτικού του χώρου, την ανάγκη διαπλάτυνσης του ασφυκτικά περιορισμένου παρόντος· οπότε, με δεδομένη την επισφάλεια του μέλλοντος, αναζητά ερείσματα στα περασμένα, όπου δεσπόζει η προστατευτική μορφή του πατέρα, προς τον οποίο και αποτείνεται, με προφανή στόχο την κάλυψη του συναισθηματικού κενού και την άμβλυνση της εντονότατης υπαρξιακής του αγωνίας. Γύρω από τη δεσπόζουσα μορφή του πατέρα ιριδίζουν μνήμες των παιδικών και των νεανικών του χρόνων, που, όλες, ευφρόσυνες, πικρές ή τραυματικές, τον ενισχύουν, τον θάλπουν και τον παρηγορούν στην προσπάθειά του να επαναπροσδιορίσει τις σχέσεις του με τον εαυτό του και με τους άλλους και να επανασυνθέσει τη ζωή του με κύριο συνεκτικό ιστό την αγάπη και τη συγκινημένη αίσθηση της αιωνιότητας που περιβάλλει τις σημαντικές αλλά και τις ασήμαντες περιστάσεις του ανθρώπινου βίου. Η μνήμη, στην προκειμένη περίπτωση, είναι η μακρινή κι ωστόσο τόσο κοντινή, απόλυτα ταυτισμένη με το σώμα και τη σκέψη, πατρίδα του ποιητή και περιουσία του η θύμηση όσων τον αγάπησαν· η θύμηση και η παρουσία όσων αυτός αγάπησε και αγαπά. Μνήμη κι αγάπη, σε συνδυασμό με την παρηγορητική βεβαιότητα ότι όλα στη ζωή, ακόμα και τα πιο καθημερινά, έχουν το μερτικό τους στην αιωνιότητα, τον συνδράμουν στις, κάποτε υμνητικές, επισημάνσεις της αέναης εναλλαγής που συντελείται στην καρδιά του ρέοντος χρόνου. Οπως συμβαίνει στο ποίημα «Αέναη εναλλαγή των μηνών μέσα στο χρόνο», όπου ο ποιητής, με τα έκπληκτα μάτια του ανανήψαντος, με κατακτημένη πλέον την επίγνωση της ανεξαγόραστης αξίας της ζωής, υμνεί τη μεγαλειώδη, σχεδόν τελετουργική εναλλαγή των εποχών. Κι ακόμα, όπως συμβαίνει στα κείμενα που απαρτίζουν την ενότητα «Μετά των αγίων», όπου μικρά στιγμιότυπα, ενσταντανέ της μνήμης, περιστατικά εκ πρώτης όψεως ασήμαντα και ανάξια προσοχής για τους βυθισμένους στην άχαρη καθημερινότητά τους ανθρώπους, στα μάτια και στη διαβρωμένη από συγκίνηση σκέψη του ποιητή γίνονται σταθερές -παρά την αίσθηση του φευγαλέου που τις χαρακτηρίζει- νησίδες· πατήματα για τις μετακινήσεις του σε χώρους απρόσβλητους από τους φθοροποιούς απόηχους της πραγματικότητας.

Ο ποιητής της ανθρώπινης ευτυχίας μαζί μας

• Αν ο Γιώργος Σαραντάρης επέστρεφε για να δει τη σημερινή Ελλάδα

• Από την Ολυμπία Καράγιωργα, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 2 Οκτωβρίου 2010

«Ο Μελλούμενος»*

Κάθε στιγμή, κάθε σημαντική στιγμή της ιστορίας του τόπου μας βρίσκει μαγικά τον ποιητή της.

Οχι τον πολιτικό. Τον ποιητή της.

Ο πολιτικός μιλάει για την επιφάνεια.

Ο ποιητής γι' αυτό που βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια. Αυτό που ψάχνει να σωθεί, να βρει μορφή, να μείνει, να πάει τα πράγματα πέρα.

Ρήγας Φεραίος, στο ξεκίνημα της Επανάστασης του '21.

Διονύσιος Σολωμός, ενώ η μάχη μαίνεται στο Μεσολόγγι.

Αγγελος Σικελιανός, στη μέση της εφιαλτικής γερμανικής κατοχής το 1943, στην κηδεία του Κωστή Παλαμά που απαγγέλλει «Ηχήστε οι Σάλπιγγες» κι ολόγυρα ο λαός, ο Ελληνικός, εισπράττει το μήνυμα, τη σημασία της Αντίστασης - Γι' αυτόν, τον Αγγελο Σικελιανό, ο Σαραντάρης θα πει:

«Ο αναγνώστης νοιώθει πως δεν είναι μόνος, νοιώθει πως ένας Ελληνας που έχασε κάθε φόβο, πλάι του ανασαίνει βαθειά και με σιγουριά την οικουμένη».

Γιώργος Σεφέρης και Οδυσσέας Ελύτης, μέσα από τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη, δίνουν φτερά στις διαδηλώσεις μας ενάντια στη χούντα.

Στις μέρες μας, σήμερα, έρχεται η φωνή ενός μεγάλου ποιητή και φιλόσοφου -70 χρόνια μετά το θάνατό του μόλις 33 χρονώ το '41, από τις κακουχίες στον πόλεμο της Αλβανίας όπου τον στέλνουν να πολεμήσει στην πρώτη γραμμή ενώ φοράει χοντρά μυωπικά γυαλιά, τα οποία χάνει στο χιόνι κάπου στα φαράγγια της Πίνδου. Ενώ θα μπορούσε να μείνει στα γραφεία για ανάκριση αιχμαλώτων, μια κι ήξερε τέλεια Ιταλικά ως διπλωματούχος του Πανεπιστημίου της Bologna, στην Ιταλία όπου είχε ζήσει τα τελευταία 21 χρόνια. Ερχεται σήμερα η φωνή του να μας μιλήσει. Η φωνή είναι του ποιητή ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΑΡΑΝΤΑΡΗ.

Ερχεται, σαν σκέψη και σαν ποίηση, να μας πει, να μας μιλήσει γι' αυτό που χρόνια δεν ζήσαμε. Ετσι όπως οι ψεύτικες αξίες είχαν σκεπάσει τον ουρανό της ζωής μας.

Ακριβώς γι' αυτό. Να μας πει για τη Ζωή μας.

Γιατί χρόνια τώρα ποιος νοιαζότανε; Είχαμε ξεχάσει. Κι ο Γιώργος Σαραντάρης νοιάζεται. Για μας, για το καλό μας, για την ευτυχία μας. Για την

«Ανθρώπινη Ευτυχία»

Ξαναφέρνει σ' όλα τα άξια την αξία τους.

Φέρνει μαζί του

«Τα πρώτα ρόδα

Τα πρώτα φώτα

(...) που η μνήμη άξαφνα

Τ' αναζητά».

Μας θυμίζει τη χαρά! Τη Χαρά της Ζωής! Μια μεγάλη προσφορά. «Το ίδιο το γεγονός της Ζωής, η ίδια η βιολογική μας ύπαρξη» είναι για τον Σαραντάρη πηγή πίστης κι αισιοδοξίας.

«Κι αν οι άνθρωποι σου λένε πως δεν έχουν θέληση για ζωή, μήτε για θάνατο, τότε μπορούμε να τους απαντήσουμε πως τουλάχιστον το σώμα τους, εκείνο, δείχνει καθαρά πως πιστεύει».

«Ω το τραγούδι της Ζωής που μας σηκώνει όρθιους!»

Κι αλλού:

«Ζωή, ζωή είσαι θαύμα!»

Κι έτσι όπως «Ελαχε σ' όλους η ζωή, το τραγούδι έλαχε, έχουμε αναπνοή για όποιο χορό». «Κι η μουσική υπάρχει. Τα όργανα περιμένουν». «Με της καρδιάς (του) τον άσβυστο κτύπο» μας καλεί να τραγουδήσουμε μαζί του ένα ξέφρενο σχεδόν ΥΜΝΟ ΧΑΡΑΣ «στην ίδια τη χαρά, στο σίγουρο ερχομό της».

Κι ο Χριστός μίλησε για χαρά!

«Ούτω χαρά έσται εν τω κόσμω»

Η μορφή και η ζωή του Χριστού τον απασχολεί έντονα:

«Ο Χριστός [λέει] είναι το παράδειγμα που μας δεσμεύει όλους, το ιδανικό το πραγματοποιήσιμο κι όχι πλατωνικό υπερβατικό ιδανικό».

Αυτό ακριβώς το «πραγματοποιήσιμο ιδανικό», η πίστη πως η ευτυχία, η αληθινή, η σωστή ζωή είναι πράγματα που μπορούμε να φτάσουμε και να ζήσουμε και πως «έτσι κι αλλοιώς τελικά η πορεία του ανθρώπου είναι μια πορεία προς το ιδανικό», δίνουν αυτή την ανάσα, αυτό το φως που πλημμυρίζει το έργο του Σαραντάρη. Ετσι δεν θα 'ταν παράτολμο να ονομάσουμε τη φιλοσοφία του «Φιλοσοφία της Χαράς» βασισμένη σε μια «ΥΣΤΑΤΗ ΑΙΣΙΟΔΟΞΙΑ».

Η έκφραση αυτή βρίσκεται στο «Κατηγορώ» του εναντίον του Καβάφη όταν ο Σαραντάρης χαρακτηρίζει την ποίησή του «άγονη», γιατί δεν συμμερίζεται εκείνη την «ύστατη αισιοδοξία» που χρειάζεται η ψυχή και ο πολιτισμός για να προχωρήσουν, για να πάνε πέρα.

Η λέξη «ύστατη» πλάι στην «αισιοδοξία» δεν είναι τυχαία. Η αισιοδοξία του Σαραντάρη υπάρχει όχι γιατί δεν ξέρει αλλά παρ' όλο που ξέρει ό,τι ξέρει.

Ξέρει πως «έφτασε να εξασκεί πάνω μας μια περίεργη γοητεία κι αυτή ακόμα η κατάντια μας». Πως «ο χαρακτήρας μας έχει τσαλακωθεί». Πως «οι άνθρωποι ζούνε μέσα στο θόρυβο σα μέσα σε υγεία». Πως «δώρον άδωρον έγινε στα χέρια μας η αγάπη». Πως «Πάψαμε να μιλάμε για την καρδιά μας. Γίναμε σοβαρά άτομα. Ασχολούμαστε με πράγματα που βλέπομε κι αγγίζομε κι η καρδιά μας ήταν μια υπόθεση», ενώ «η καρδιά εκείνη που μας τυραννούσε ήταν όλος ο εαυτός μας».

Πιστεύοντας στη ζωή και αγαπώντας τον άνθρωπο τόσο ώστε ο «Χαμένος Παράδεισος» να μην είναι γι' αυτόν άλλο από την επικοινωνία με το άλλο άτομο, ο Σαραντάρης ελπίζει με δύναμη στη Σωτηρία και την περιγράφει με τόση τρυφεράδα που είναι σαν να θέλει να παρηγορήσει την κούρασή μας, ν' αφαιρέσει όση μπορεί από την απελπισία μας.

«Σήμερα η μπόρα πέρασε

Θα μας σηκώσει ο Θεός

Θα μας φιλήσει

Θα γίνουμε παιδιά του»

Και... Σωτηρία υπάρχει πάντοτε!

«Οταν μετανιώσουν οι άνθρωποι, θα είναι αργά; Οχι, δεν θα είναι αργά για να φορέσουμε την αλήθεια, και να ζήσουμε ξανά αρχίζοντας από την παιδική μας ηλικία. Αρκεί να μην την έχουμε καταστρέψει ολότελα την παιδική μας ηλικία, να μην έχουμε ξεχάσει πού την κρύψαμε. Αν συμβεί κάτι τέτοιο, τότε δε χωράει ντροπή· θα παρακαλέσουμε τα παιδιά να μας οδηγήσουν απ' το χέρι. Σωτηρία υπάρχει πάντοτε.»

30/10/1938

Μας θυμίζει με την ποίησή του μια βαθιά μας ανάγκη που ποιος ήξερε, ποιος τολμούσε να πει πως έχει: την ανάγκη του ΛΥΡΙΣΜΟΥ -Αυτό το ξεχασμένο χάδι.

«Κι η θάλασσα ανέβηκε σαν ήχος

Τις καρδιές μας»

«Οπως τα κοχύλια που αγάπησα

Στα πρώτα χαράματα

Στα θαλασσινά τα χρόνια»

«Μελαγχολικό μέλι

Των δεινών»

«Ω θάλασσα που λείπεις!»

Ακόμα και θλιμμένη η ΟΜΟΡΦΙΑ είναι ένα μήνυμα ελπίδας. Μια αίσθηση ευτυχίας αφάνταστα άπιαστης, αφάνταστα ποιοτικής, όμως πραγματική - Διώχνει τη σκόνη. Δικαιώνει την ύπαρξη.

«Κυττώ την ομορφιά του κόσμου

Την έξοχη αυτή σπατάλη του Θεού»

θυμάμαι σ' ένα μου ποίημα. Δώρο, σίγουρο δώρο. Και χωρίς να το έχουμε καν ζητήσει, απαιτήσει. 

Χωρίς καν να το αξίζουμε ίσως; Ετσι αφηρημένοι, σκεφτικοί, βιαστικοί που προσπερνάμε; Μα όχι, θα θύμωνε ο Σαραντάρης... Θαυμάζουμε και θα θαυμάζουμε την ΟΜΟΡΦΙΑ - Ακόμα χανόμαστε σ' ένα ηλιοβασίλεμα. Στον τόπο μας τουλάχιστον, σίγουρα ναι.

Κι ο Σαραντάρης αγαπάει τον Ελληνα, αγαπάει την Ελλάδα, πίστευε, πιστεύει. Επιβεβαιώνοντας την πίστη του αυτή και μ' αυτό το ποίημα.

«Εμείς οι Ελληνες

Με τις εληές και τα πεύκα

Με τα μάρμαρα με τη θάλασσα

Φυλάξαμε και άλλες αρετές

Δεν εξοφλήσαμε την ευφυΐα μας

Σ' έναν καιρό πιο ήρεμο

Και πιο γενναίο

Δε θα διστάσουμε

Δε θα δειλιάσουμε

Από τις κρύπτες θα βγάλουμε τα όργανα

Στην ορχήστρα και στο χορό

Οι φωνές μας θα προσφέρουν

Κάτι σαν το επιούσιον

Το δικό μας πάθος»

29/3/1936

Σαν ένα ακόμη συστατικό της Ανθρώπινης Ευτυχίας, ο Σαραντάρης μάς προσφέρει τον ΛΥΡΙΣΜΟ στον ΕΡΩΤΑ! Ο Ερωτας, το μεγάλο θύμα του δήθεν ρεαλισμού της εποχής μας. Γιατί ρεαλισμός είναι και ο Λυρισμός - Αναπόσπαστο, πολύτιμο στοιχείο της ύπαρξης.

«Απλωσε μπροστά μου σα ποτάμι

Λύσε τα μέλη σου τ' αρμονικά

Ω το χιονόνερο

Το αβρό σου σώμα

Μέσα στις φούχτες μου

Στο στόμα μου

Και στα μηλίγγια»

21/4/1936

Ο Λυρισμός και στη σχέση μας, το δέσιμό μας με τον «Αλλο»:

«Ανθρωποι που δεν ήξεραν να τραγουδάνε

Αλλαξαν ζωή και ήρθανε κοντά μας.

Κάναμε ειρήνη και τώρα περπατάμε όλοι μαζί

Στην άκρη μιας λίμνης

Δεν μιλάει κανείς όλοι σωπαίνουν

Κι εύχονται να μην πεθάνει ο ήλιος

Σταμάτησαν οι φωνές μας

Σαν να βρεθήκαμε άξαφνα σε μαγικό ποτάμι»

Οι «Αλλοι»! Les «Autres»! «L' Enfer c'est les Autres!» δηλώνει ο Σαρτρ. «Η Κόλαση είναι οι Αλλοι!»

«Μα κι ο Παράδεισος!»

θυμίζει ο Σαραντάρης.

«Η Παρουσία του Ανθρώπου»

«Μέσα στον ύπνο κάτι κοιμάται βαθύτερα

Κάτι ζητάει βοήθεια

Ενα χελιδόνι

Θέλει να πετάξει

Μα δε μπορεί

Τα δένδρα με τόσα φύλλα

Σκεπάζουν τα βήματα και τη χλόη

Που τον άνθρωπο δεν τον βλέπω

Τον άνθρωπο που τραγουδώ

Οταν όλα κοιμούνται»

03/9/1939

Ο Σαραντάρης δεν βάζει τελεία στο ποίημα.

Το ποίημα δεν τελειώνει. Ενας τόσο ωραίος τρόπος να μας θυμίσει την αιωνιότητα. Οπως κι η ζωή, πίστευε, δεν τελειώνει - «Μα η ζωή είναι αιώνια» απαντάει στην αδερφή του Λέκα Σαραντάρη Μιχοπούλου, όταν εκείνη του λέει να κάνει κάτι να γίνει γνωστός τώρα που ζει, μετά τι να το κάνεις;

Και να, ζούμε την απόδειξη! Εβδομήντα χρόνια μετά ζει ανάμεσά μας, μας μιλάει, μας βοηθάει με τον λόγο του όταν μας θυμίζει πως η αναφορά μας πρέπει να είναι πάντα στη Ζωή την ίδια, με την πίστη του στον Ανθρωπο που τον θέλει ν' απλώνεται -όπως εύκολα διακρίνουμε στην ποίησή του- σ' όλη την ύπαρξη, στον ουρανό, στη θάλασσα, στα δέντρα, στα πουλιά, στα ποτάμια, στους άλλους ανθρώπους. Στο Σύμπαν! Με μέσο, την Αγάπη όπως τη βίωσε και τη δίδαξε ο Χριστός. Για να αξίζει το όνομα και τον θρόνο που του δόθηκε: Ανθρωπος! Ο άνω θρώσκων! Αυτός που κοιτάζει ψηλά. Εκεί όπου, πλάι στο ν θρόνο του Θεού και της Φύσης, είναι και ο θρόνος ο δικός του:

Θεός - Φύση - Ανθρωπος!

 Τα τρία Απόλυτα. Στο ίδιο επίπεδο. Κι αλληλένδετα. Δεμένα το ένα με το άλλο με την Αγάπη, με την ανάγκη της - Το όραμα, το «Πιστεύω», η προτροπή του Σαραντάρη στα φιλοσοφικά του βιβλία «Συμβολή σε μία Φιλοσοφία της Υπαρξης» (1937) και «Η Παρουσία του Ανθρώπου» (1938) - Το αντίθετο; Το βλέπουμε. Το ζούμε οι ίδιοι σήμερα. Κουκκίδες ασύνδετες στο χάος...

Κι ο Θεός; Κι εκείνος; Εχει ανάγκη την Αγάπη κι ο Θεός; Ναι -Διάχυτη στα Ιερά Κείμενα η παράκληση, δήθεν εντολή:

«Αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου, εξ όλης της καρδίας σου και εξ όλης της ψυχής σου και εξ όλης της διανοίας σου...».

Τότε, πιστεύει ο Σαραντάρης, όταν η Αγάπη απλωθεί παντού, δεν θα ρωτάμε γιατί ζούμε. Τότε η έκσταση θα είναι καθημερινή.

«Ακόμα ζω

Βλέπω τα πράματα

Πιάνω την επιφάνεια

Κι ο κόσμος στοχάζεται

Γαλάζιους καιρούς

Τίποτα δε μου βαραίνει τη γνώμη

Ερχομαι από αυγή

Από αθώο

Χρώμα χεριού

Κι αγαπάω τα μάτια

Ανάμεσα στα ζώα

Η επαφή τους μ' ενθαρρύνει

Ανοίγει τη σκιά»

02/1/1935

«Η Προσφορά»

«Θέλω να το καταλάβουν τουλάχιστον οι ποιητές πως όποια δημιουργία δεν στρέφεται προς το μέλλον δεν είναι δημιουργία αλλά χαμένος καιρός· χαμένος καιρός όπως κάθε ζωή που δεν προεκτείνεται, που δεν ρίχνει ρίζες για άλλες ζωές, για μια διαρκέστερη ύπαρξη.»

Γιώργος Σαραντάρης

30/4/1936

Κι η δική του ζωή «στρέφεται προς το μέλλον», κι η δική του ζωή «ρίχνει ρίζες για άλλες ζωές, για μια διαρκέστερη ύπαρξη»:

Με τη φιλοσοφία του που θέλει τον Ανθρωπο απλωμένο στον άλλο Ανθρωπο και στο Σύμπαν.

Με την ποίησή του που πέρα από το καθρέφτισμα της φιλοσοφίας του, είναι κι εκείνη που κυρίως σπάει τα στενόχωρα καλούπια της ομοιοκαταληξίας και του μέτρου και ανοίγει το δρόμο για την Καινούργια Ποίηση στην Ελλάδα με κατ' εξοχήν αναφορά στην περίπτωση Σαραντάρη - Οδυσσέα Ελύτη.

Με τον θησαυρό της απέραντης μόρφωσης που έχει φέρει από την Ιταλία, μαζί του -μέσα από 7 γλώσσες, Ιταλικά, Γαλλικά, Αγγλικά, Γερμανικά, Λατινικά, Ελληνικά και Αρχαία Ελληνικά - και που μ' ευτυχία σκορπίζει και μοιράζεται γύρω του. Ανοιχτός πάντα στη γνώμη του άλλου.

«Εκτιμούσε τη γνώμη κάθε ανθρώπου που ήταν αληθινός» θα μας πει η απλή κοπέλα του λαού, Γεωργία Σαρηγιάννη, που ρωτούσε κι εκεινής τη γνώμη.

Με τη στάση του απέναντι στη Δύση όταν αναφωνεί:

«Η Δύση πού θα βρει καινούριο δρόμο

Για τις ανθρώπινες ψυχές;»

Με το μοναδικό παράδειγμα ανθρώπινης γλυκύτητας κι ευγένειας, απλότητας κι ουσιαστικότητας όμως μαζί και έντονης μαχητικότητας όταν αυτό επιβάλλεται, που υπενθυμίζει σ' όσους «τον ζουν» τον αληθινά πνευματικό άνθρωπο.

Οπου βρίσκει αξία την ενθαρρύνει να ολοκληρωθεί ή την απλώνει να γίνει γνωστή σ' όλους, παντού. Ετσι, πέρα από τον αλαλαγμό σχεδόν χαράς με την ανακάλυψη του Ελύτη (Αλεπουδέλη ακόμα τότε),

«Το Aλεπουdέλι! Είναι μεγάλο ποιητή»

που γεμίζει την επομένη όλη την Αθήνα, θα προβάλλει, γράφοντας γι' αυτούς και το έργο τους στα Νεοελληνικά Γράμματα, τους Ν.Γ. Πεντζίκη στις 22/12/1935, Γιώργο Σεφέρη στις 25/06/1938 και στην Καθημερινή, όπου έχει δική του στήλη, «Ποιηταί της Εποχής μας», τον Αναστάσιο Δρίβα, ωραίο ποιητή και άνθρωπο που θαύμαζε, που πέθανε όμως νωρίς στην Κατοχή από πείνα, στις 3/4/1939, τη Μελισσάνθη στις 11 και 24/4/1939, τον Νικηφόρο Βρεττάκο στις 15/5/1939 και τη Ζωή Καρέλλη στις 6/5/1940.

Ολα σε εξαιρετικά άρθρα-δοκίμια. Μικρό δείγμα το κλείσιμο του άρθρου για τον Νικηφόρο Βρεττάκο:

«Στα τελευταία ποιήματα του Βρεττάκου («Μαργαρίτα» - «Εικόνες απ' το Ηλιοβασίλεμα») η θάλασσα, ο ήλιος, ακόμα και το άτομο, όλα ανεβαίνουν· τίποτα δεν υφίσταται χαμηλό, όλα ανεβαίνουν, όλα ζητούν αυθόρμητα να φτάσουνε σε μια ατμόσφαιρα καθαρότερη·

"Κι ανεβαίνουμε τρέχοντας στους λόφους

Να μπούμε στην ατμόσφαιρα των παγωνιών..."»

Γιώργος Σαραντάρης 15/5/1939

1 Από τον τίτλο του βιβλίου της Ολυμπίας Καράγιωργα «Γιώργος Σαραντάρης ο Μελλούμενος», Δίαυλος, 1995

Με μελαγχολίες καθημερινότητας, φαντασίες και εφηβείες

• Από τον Βαγγέλη Χατζηβασιλείου, Βιβλιοθήκη, Σάββατο 25 Σεπτεμβρίου 2010

Εικόνες από την καθημερινή ζωή της πόλης, με υπάρξεις αιχμαλωτισμένες στο δίχτυ ενός σπαραγμένου μικρόκοσμου αποκαλύπτει το μυθιστόρημα του Κώστα Μουρσελά «Κλειστόν λόγω μελαγχολίας», ενώ ο τόμος «Η δασκάλα με τα μαύρα» φιλοξενεί ιστορίες τρόμου γραμμένες από τις σημαντικότερες γυναίκες συγγραφείς του 20ού αιώνα. Από κοντά, ο «Μάγκας» της Πηνελόπης Δέλτα, που αλλάζει θεματικά το κλίμα, μ' έναν σκύλο ο οποίος εκπαιδεύεται στην κοινωνική κριτική.

• Κώστας Μουρσελάς, Κλειστόν λόγω μελαγχολίας, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, σ. 367

Πρωταγωνιστές και κομπάρσοι τοποθετούνται εν κύκλω στο μυθιστόρημα του Κώστα Μουρσελά «Κλειστόν λόγω μελαγχολίας», ανακαλώντας το ύφος της «Μικρής μας πόλης», όπως το ξέρουμε από τα ομώνυμα έργα του Θόρντον Ουάιλντερ και του Δημήτρη Χατζή, αλλά και από το «Spoon River» του Εντγκαρ Λι Μάστερς. Η καθημερινότητα στο «Κλειστόν λόγω μελαγχολίας» έχει ευτράπελες στιγμές και εικονογραφείται συχνά μέσα από ιδιαίτερα χαριτωμένα επεισόδια, αλλά εκείνο το οποίο κυριαρχεί στην αφήγηση είναι μια συγκρατημένη θλίψη για την ήττα ή και την αποτυχία της ζωής: φανερές απάτες και κρυφά συμφέροντα, έρωτες χαμένοι ή μισοκερδισμένοι, συμβιώσεις στα όρια της κατάρρευσης, άντρες κυνηγημένοι από τα φαντάσματά τους και γυναίκες βυθισμένες σε περίεργους ρεμβασμούς, αλλά και φόβοι, ανασφάλειες, παραλογισμοί ή παρακρούσεις, που μπορεί να εκδηλωθούν ανά πάσα στιγμή και προς πάσα κατεύθυνση. Οι ιστορίες του Μουρσελά παρεισδύουν η μία στην άλλη (εξού και ο χαρακτηρισμός του έργου ως μυθιστορήματος), ενώ οι πρωταγωνιστές συνδέονται με περίπλοκο τρόπο μεταξύ τους (στο τέλος του βιβλίου δημοσιεύεται χάρτης των σχέσεων των ηρώων σχεδιασμένος από τον καθηγητή του ΑΠΘ Ξενοφώντα Κοκόλη), για να καταλήξουν σ' ένα κοινό κουβάρι: στο δίχτυ ενός σπαραγμένου μικρόκοσμου, ο οποίος θέλει να ξετυλίξει αργά τις κρυμμένες σημασίες του, αποκαλύπτοντας κατά στάδια, αλλά σε μεγάλο βάθος, το περιεχόμενό του. Στη θέση των οριακών ηρώων και των εξαιρετικά πιεστικών καταστάσεων, που προτιμούσαν συχνά οι συγγραφείς κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 (το «Κλειστόν λόγω μελαγχολίας» κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 1999), ο Μουρσελάς βάζει τη στέγνια, το τέλμα και τις αδράνειες των μέσων όρων, περνώντας από την ιλιγγιώδη ταχύτητα ενός αδιάκοπα ρευστού και υπό ανέλιξη χρόνου στην ακινησία ενός σχεδόν αχρονικού ή εξωχρονικού τοπίου, όπου τα πάντα κινούνται με τον ρυθμό της αέναης και συνάμα ανησυχαστικής επανάληψης. Οι υπάρξεις στο «Κλειστόν λόγω μελαγχολίας» διαλύονται από τον καταπλακωμένο, εσωστρεφή τους ορίζοντα και ρημάζονται από τα ψυχικά τους αδιέξοδα. Ο συγγραφέας κατανοεί πέρα για πέρα την καταστροφή στην οποία καταλήγουν νωρίτερα ή αργότερα οι ήρωές του και ερμηνεύει διακριτικά την τύχη τους: πρόκειται για έναν πληθυσμό που ατύχησε όχι εξ ιδίας ευθύνης, αλλά λόγω μιας υπέρτερης και ανεξέλεγκτης βούλησης.

• Η δασκάλα με τα μαύρα και άλλες ιστορίες τρόμου, επιμέλεια: Ρίτσαρντ Ντάλμπι, εκδόσεις Μεταίχμιο, σ. 406

Η λογοτεχνία του τρόμου, την οποία έβγαλε από τα σπλάχνα της γοτθικής παράδοσης η Μέρι Σέλεϊ με τον «Φρανκενστάιν», και η οποία περιλαμβάνει στους κόλπους της ονόματα όπως ο Πόε, ο Χόφμαν, ο Γκοτιέ και ο Στόουκερ, είναι ένα είδος το οποίο εν Ελλάδι παρέμεινε επί μακρόν στα αζήτητα: συγγραφείς και αναγνώστες έδειξαν βαθιά αδιαφορία (σήμερα τα πράγματα μοιάζουν ελαφρώς διαφορετικά) για τον κόσμο της λογοτεχνίας τρόμου, που ταυτίζεται σε μεγάλο βαθμό με τη λογοτεχνία του φανταστικού: μια λογοτεχνία που μετατρέπει το απόκοσμο και το υπερφυσικό σε αναγνωρίσιμη πραγματικότητα, εκφράζοντας τον βαθύτερο φόβο του ανθρώπου για το μακρινό, το άπιαστο και το άγνωστο, σ' έναν σύμπαν που όσο περισσότερο φανερώνει τα μυστικά του τόσο πιο επίφοβο και επικίνδυνο γίνεται. Οι ιστορίες που συγκεντρώνει στον ανά χείρας τόμο ο Ρίτσαρντ Ντάλμπι, με πολλές ανθολογίες τρόμου στο ενεργητικό του, έχουν γραφτεί αποκλειστικά από γυναίκες - τα ονόματα των οποίων αποκαλύπτουν ορισμένες από τις σημαντικότερες συγγραφείς του 20ού αιώνα: Ιντιθ Γουόρτον, Μέι Σίνκλερ, Ρίτσμαλ Κρόμπτον, Μάρτζερι Λόρενς, Μάργκαρετ Εργουιν, Φ.Μ. Μέιορ, Αν Μπριτζ, Στέλλα Γκίμπονς, Ελίζαμπεθ Μπόουεν, Ρόζμαρι Τιμπερλέι, Σίλια Φρέμλιν, Αντόνια Φρέιζερ, Ρουθ Ρέντελ, Α.Σ. Μπάιατ, Ο.Λ. Μπάρκερ, Πενέλοπι Λάιβλι, Ρόζμαρι Παρντόου, Λίζα Σεντ Ομπέν ντε Τεράν, Αντζελα Κάρτερ, Ελίζαμπεθ Φάνσετ, Τζόαν Αϊκεν και Ντόροθι Κ. Χέινς. Με πολύ διαφορετικό στυλ γραφής και κλίμα πλοκής, οι 22 συγγραφείς του τόμου κατορθώνουν να δημιουργήσουν μια κοινή ατμόσφαιρα: την ατμόσφαιρα του μυστηρίου και της απειλής που σχηματίζεται γύρω από ένα πρόσωπο ή μια κατάσταση, για να κατακλύσει βαθμιαία τη σκηνή και να καθηλώσει με τις εξελίξεις της τους πάντες.

• Π.Σ. Δέλτα, Μάγκας, επίμετρο: Βασίλης Πεσμαζόγλου, χρονολόγιο: Αλ. Π. Ζάννας, εικοστή έκτη συμπληρωμένη, μονοτονική έκδοση, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» Ι.Δ. Κολλάρου και Σία Α.Ε., σ. 374 

Ο «Μάγκας» της Πηνελόπης Δέλτα (πρώτη έκδοση 1935) έχει διαβαστεί από γενεές επί γενεών αναγνωστών και παρά την προχωρημένη ηλικία του δεν έχει χάσει το παραμικρό από τη φρεσκάδα και τη δροσιά του. Ξεφυλλίζω την καινούρια (26η) έκδοση της Εστίας, που περιλαμβάνει εκτός από το χρονολόγιο του φιλολογικού επιμελητή Αλ. Π. Ζάννα κι ένα αισθαντικό επίμετρο του πεζογράφου Βασίλη Πεσμαζόγλου, και σκέφτομαι τη δύναμη την οποία μπορεί να κερδίσει η λογοτεχνία κατά την πορεία της μέσα στον χρόνο, αν διαθέτει γερά πατήματα και αληθινό τσαγανό. Ο Μάγκας, ένας καλοζωισμένος σκύλος, βγαίνει από την ασφάλεια του αρχοντικού του και περιπλανιέται στις αθηναϊκές γειτονιές, όπου θα γνωρίσει από πρώτο χέρι τη φτώχεια, τη στέρηση και την πείνα, αλλά και την τρυφερότητα ή την αγάπη. Ο Μάγκας δεν απευθύνεται μόνο σε παιδιά ή εφήβους. 

Χρησιμοποιώντας έναν απλό, μα ιδιαίτερα αποτελεσματικό ζωομορφισμό, η Δέλτα κατορθώνει να δώσει με χιούμορ το καθημερινό στίγμα της εποχής της, ασκώντας, όπως παρατηρεί ο Πεσμαζόγλου, «ένα είδος κοινωνικής κριτικής»: οι ανισότητες δεν ανάγονται σε κάποια φυσική τάξη πραγμάτων και τα οικονομικά προνόμια δεν εγγυώνται την ευτυχία. Εκείνο το οποίο οφείλει πάνω απ' όλα να μη λείψει είναι ο εφησυχασμός. Και ο Μάγκας είναι ένας κάθε άλλο παρά πλαδαρός και εφησυχασμένος σκύλος.