Θάνατος, τρέλα, μανία

• Γράφει ο Χρήστος Αστερίου, ΤΑ ΝΕΑ, 27/02/2010
  

ΕΙΝΑΙ ΟΛΟΙ ΤΟΥΣ ΓΟΝΟΙ ΕΥΠΟΡΩΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ ΠΟΥ ΑΡΝΟΥΝΤΑΙ
ΤΗΝ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΗΣ ΓΕΝΙΑΣ,
ΑΠΟΦΑΣΙΣΜΕΝΟΙ ΝΑ ΣΥΓΚΡΟΥΣΤΟΥΝ ΜΕ ΤΟ ΠΑΛΙΟ, ΓΙΑ ΝΑ ΜΠΟΡΕΣΟΥΝ ΝΑ ΕΚΦΡΑΣΟΥΝ ΜΕ ΤΑ ΔΙΚΑ ΤΟΥΣ ΜΕΣΑ ΤΗ ΝΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΟΥ ΔΙΑΜΟΡΦΩΝΕΤΑΙ ΣΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΦΟΝΤΟ ΤΗΣ ΒΑΪΜΑΡΗΣ. ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥΣ Ο ΓΚΕΟΡΓΚ ΧΑΪΜ ΠΟΥ ΓΡΑΦΕΙ ΤΟ ΕΡΓΟ-ΟΡΟΣΗΜΟ ΤΟΥ ΕΞΠΡΕΣΙΟΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ

Στις αρχές του προηγούμενου αιώνα μια ομάδα νεαρών αστών που ένιωθαν να ασφυκτιούν κάτω από το βάρος των συμβάσεων και των αγκυλώσεων μιας κοινωνικής πραγματικότητας άκρατου συντηρητισμού κάνουν, χωρίς συνοχή αλλά και χωρίς συγκεκριμένο σχέδιο, την εμφάνισή τους στον καλλιτεχνικό χώρο της Γερμανίας με επίκεντρο τη νεότευκτη τότε μητρόπολη του Βερολίνου, το Μόναχο και τη Δρέσδη. Στον αντίποδα ενός νατουραλιστικού τρόπου θεώρησης των πραγμάτων που ήθελε τον εσωτερικό κόσμο του καλλιτέχνη σε αρμονία με το εξωτερικό περιβάλλον και τη φύση, η νέα αυτή ομάδα καλλιτεχνών προπαγανδίζει ακριβώς το αντίθετο: η πραγματικότητα των πόλεων στις οποίες είναι πλέον αναγκασμένοι να ζουν δεν είναι παρά μια φρικτή πλάνη, η ίδια η πόλη ένας τόπος χωρίς αρχή και τέλος, ένα χωνευτήρι ψυχών και σωμάτων απέναντι στο οποίο ο άνθρωπος έχει να αντιπροτείνει μόνο την προσωπική επικράτεια του δικού του εσωτερικού κόσμου. Στη θέση της βουκολικής αθωότητας του 19ου αιώνα έχει εδραιωθεί για τα καλά ο μοντέρνος ζόφος, το αστικό ennui, η ανωνυμία του θα νάτου στο γκρίζο σκηνικό των μεγαλουπόλεων.

«Από τους ηλίθιους προτιμώ τους τρελούς· στους οποίους, αλίμονο, ανήκω και εγώ! Χωρίς αμφιβολία». Το μότο του Μποντλέρ που επιλέγει ο ποιητής για το ομώνυμο αφήγημα της συλλογής του δεν είναι καθόλου τυχαίο. Ο Μποντλέρ είναι για τους εξπρεσιονιστές ένα μεγάλο πρότυπο· η λατρεία του κακού και η αισθητικοποίηση του θανάτου είναι και γι΄ αυτούς βασικό ζητούμενο. Η φιγούρα του τρελού διατρέχει τα κείμενα στοιχειώνοντας τον κόσμο τους. Ο τρελός είναι εδώ ένα είδος μοντέρνου προφήτη, φρικιαστικός στην ωμότητά του και μαζί αθώος σαν παιδί. Η τρέλα ως κατάσταση του νου και του σώματος, απότοκη της μοντέρνας συνθήκης, αποτελεί για τον Χάιμ τη νέα «αλήθεια» που οδηγεί στη λύτρωση, στην αποκάλυψη μιας άλλης δυνατότητας και εν τέλει σ΄ έναν εξυψωτικό θάνατο.

Στο αφήγημά του «Ο μανιακός» παρακολουθούμε την πορεία επιστροφής ενός βίαιου, αλλόκοτου σαλού στην παλιά του ζωή. Ο πρωταγωνιστής τού Χάιμ μοιάζει να είναι η λογοτεχνική ενσάρκωση του «Γκόλεμ», μια σκοτεινή, ογκώδης φιγούρα που ξετρυπώνει από τα χαρτονένια σκηνικά του γερμανικού εξπρεσιονιστικού κινηματογράφου, έτοιμη να στραγγαλίσει οτιδήποτε σταθεί εμπόδιο στον δρόμο της. Η κατάληξή του δεν θα μπορούσε να είναι άλλη από τον θάνατο, που επέρχεται στο τέλος με τρόπο ιερά διονυσιακό. «Και καθώς το αίμα τιναζόταν από την πληγή, του φάνηκε σαν να βούλιαζε στον βυθό, ολοένα και πιο βαθιά, ανάλαφρος σαν πούπουλο». Αυτό που έχει να προσφέρει ο θάνατος στους νέους εξπρεσιονιστές από αισθητική άποψη είναι ένα είδος ανακούφισης, σε άμεση αντιδιαστολή προς την αόριστη, μονότονη, ασαφή ζωή της μεγαλούπολης.

ΤΟ ΝΕΚΡΟ ΣΩΜΑ ΕΙΝΑΙ ΛΟΥΛΟΥΔΙ

Στην πρώιμη, σκοτεινή φάση του γερμανικού εξπρεσιονισμού η αίθουσα του νεκροτομείου γίνεται το σημαντικότερο leitmotiv ποιητών και πεζογράφων. Όπως ο Γκόντφριντ Μπεν με τη ρηξικέλευθη συλλογή του Die Μorgue (Το νεκροτομείο), έτσι και ο Χάιμ καταθέτει με το αφήγημα «Η νεκροτομή» το γοητευτικότερο, ίσως, πεζό εκείνης της περιόδου.

Χρησιμοποιώντας μια άκρως ειρωνική τεχνοτροπία ο Χάιμ παρομοιάζει το φαγωμένο από τη σήψη σώμα κάποιου νεκρού στο τραπέζι της ανατομίας με έναν «τεράστιο αστραφτερό κάλυκα άνθους», με ένα «μυστηριώδες φυτό από τα παρθένα δάση της Ινδίας». Το σώμα, ένα αντικείμενο, γίνεται έρμαιο στις ορέξεις των βαριεστημένων γιατρών που έχουν «ουλές από ξίφος» στο πρόσωπο, νύξη για την υψηλή κοινωνική θέση τους και αντίστοιχα έμμεσο πολιτικό σχόλιο για την ταξική αντιπαλότητα ζωντανών- νεκρών στις σύγχρονες μητροπόλεις του καιρού εκείνου. Σε μια μεταθανάτια φαντασία, όμως, το άψυχο σώμα επανακτά έστω και για μια στιγμή τη γήινη υπόστασή του ονειρευόμενο έναν παλιό έρωτά του, ο σβησμένος πυρσός της ζωής του αρχίζει να τρεμοπαίζει όσο τα «ατσάλινα σκαρπέλα στα χέρια των γιατρών» συνεχίζουν να κομματιάζουν τους κροτάφους του. Αυτό που καταφέρνει μαεστρικά ο Χάιμ είναι να αποφύγει κάθε υποψία νεκρολαγνείας ή φθηνού κιτρινισμού, καταθέτοντας ένα σύντομο αφήγημα υψηλής αισθητικής αξίας.

Πρωτοπορία χωρίς πλουμίδια

Το εξπρεσιονιστικό κίνημα (γιατί περί αυτού πρόκειται) μορφώθηκε ως αναπόφευκτη ανάγκη στους κόλπους της γερμανικής τέχνης, αρχικά στον εικαστικό χώρο με την ομάδα «Ντι Μπρίκε», για να περάσει σχεδόν αμέσως σαν πυρκαγιά που εξαπλώνεται και στο πεδίο της λογοτεχνίας, στην ποίηση κυρίως και στο θέατρο, αλλά έχοντας να επιδείξει κάποια ενδιαφέροντα αποτελέσματα και στην πεζογραφία.

Η συλλογή αφηγημάτων του Χάιμ είναι ένα από τα σημαντικότερα δείγματα ατόφιας εξπρεσιονιστικής πρόζας. Ο Κλέφτης και άλλα αφηγήματα του πρόωρα χαμένου Γκέοργκ Χάιμ αποτελεί σταθμό στην εξέλιξη του εξπρεσιονισμού, καθώς αποτελεί έργοορόσημο που συγκεντρώνει προγραμματικά όλα τα χαρακτηριστικά εκείνα που σημάδεψαν το κίνημα. Διαβάζουμε εδώ σύντομα αφηγήματα αποκαθαρμένα από κάθε γλωσσικό πλουμίδι, ζυμωμένα με το αφιόνι της εξπρεσιονιστικής πένας που ζητάει να προβοκάρει τον αναγνώστη, να τον αρπάξει από την ηλίθια μακαριότητα της μονότονης ζωής του και να τον προσγειώσει με πάταγο στα πεδία μιας αδιανόητης μανίας, μιας Αποκάλυψης κι ενός θριαμβικού θανάτου.

Ιδιαίτερη μνεία θα πρέπει να γίνει τέλος στη μετάφραση του Γιάννη Καλιφατίδη που διατήρησε σε μεγάλο ποσοστό τη θερμοκρασία του πρωτοτύπου.

«Δεν υπήρχε πια δρόμος

• Γράφει η Σοφία Νικολαΐδου, ΤΑ ΝΕΑ, 27/02/2010
  

Ο ΝΤΟΝ ΝΤΕΛΛΙΛΟ ΕΓΡΑΨΕ ΤΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΠΟΥ ΕΝΑΓΩΝΙΩΣ
ΑΝΕΜΕΝΑΝ ΣΤΙΣ ΗΠΑ ΚΟΙΝΟ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΟΙ. ΘΕΜΑ
ΤΟΥ: Η ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΔΙΔΥΜΩΝ
ΠΥΡΓΩΝ. «ΔΕΚΑΕΝΝΙΑ ΑΝΤΡΕΣ ΗΡΘΑΝ ΕΔΩ ΓΙΑ ΝΑ ΜΑΣ
ΣΚΟΤΩΣΟΥΝ». ΜΕΤΑ ΤΗΝ 11ηΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ, Η ΝΕΑ
ΥΟΡΚΗ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΑΛΛΗ ΠΟΛΗ

«Άνθρωπος σε πτώση». Ίσως η διασημότερη φωτογραφία της 11ης Σεπτεμβρίου 2001. Απεικονίζει έναν ευυπόληπτο υπάλληλο- σκούρο παντελόνι, λευκό πουκάμισο- που πηδά από το παράθυρο του γραφείου του στον (βόρειο) δίδυμο πύργο. Πέφτει στο κενό. Επιλέγει τον θάνατό του.

Η φωτογραφία τραβήχτηκε στις 9.41.15 το πρωί της επίθεσης. Δημοσιεύθηκε σε πάμπολλες εφημερίδες. Έγινε άρθρο στο περιοδικό «Εsquire» και φιλμ. Την 11η Σεπτεμβρίου 2001, περίπου διακόσιοι άνθρωποι άνοιξαν τα παράθυρα των γραφείων τους στους δίδυμους πύργους και βούτηξαν στο κενό. Οι Νεοϋορκέζοι έφτιαξαν μια καινούργια λέξη γι΄ αυτήν την ειδική κατηγορία ανθρώπων. Η περίπτωσή τους ανήκει στις homicides (συνδυασμός των λέξεων δολοφονία και αυτοκτονία στα αγγλικά). Οι συγκεκριμένοι άνθρωποι δεν είχαν καμιά πρόθεση να αυτοκτονήσουν. Πήγαν το πρωί στις δουλειές τους, ήπιαν καφέ, είχαν προγραμματισμένα ραντεβού για το απόγευμα. Όμως, συνέβη το ανήκουστο.

Τρία βλέμματα

«Δεν υπήρχε πια δρόμος αλλά κόσμος». Είναι η πρώτη φράση του βιβλίου. Να, λοιπόν, που λίγες λέξεις μπορούν να μετασχηματιστούν σε πάμπολλες εικόνες- και όχι το αντίστροφο. Το μυθιστόρημα αρχίζει με την κοσμοχαλασιά που ακολουθεί το χτύπημα. Οργανώνεται σε τρία μέρη, με βάση τρία ονοματεπώνυμα: Μέρος 1ο: Μπιλ Λότον. Μέρος 2ο: Ερνστ Χέσινγκερ. Μέρος 3ο: Ντέιβιντ Τζάνιακ. Ή, με άλλα λόγια: το χτύπημα, η τρομοκρατία όπως την αντιλαμβάνονταν έως τις 11/9 οι Δυτικοί, και η τρομοκρατία όπως την αντιλαμβάνεται- και την αναπαριστά- η τέχνη. Τρία βλέμματα για την τρομοκρατία.

Μπιλ Λότον είναι το όνομα του τρομοκράτη, όπως το ακούν ανήλικα παιδιά και το επαναλαμβάνουν στα παιχνίδια τους. Το Οσάμα Μπιλ Λάντεν γίνεται Μπιλ Λότον. Στις σκέψεις τους, τις μυστικές συνεννοήσεις τους και τα κρυφά παιχνίδια ο Μπιλ Λότον είναι παρών.

Ερνστ Χέσινγκερ είναι το κρυφό όνομα ενός ήρωα του μυθιστορήματος. Ο Μάρτιν είναι πλέον έμπορος έργων τέχνης, συλλέκτης και επενδυτής. Ζούσε στη Γερμανία τη δεκαετία του 1960. Στην Ιταλία, επίσης. Είχε μπλεχτεί με τις Ερυθρές Ταξιαρχίες και την Κομούνα 1. Υπήρξε «δικός μας» τρομοκράτης: άθεος, δυτικός, λευκός.

Ο Ντέιβιντ Τζάνιακ είναι καλλιτέχνης. Μετά την πτώση των πύργων οργανώνει περφόρμανς σε διάφορα δημόσια κτίρια, απροειδοποίητα. Ντύνεται με κοστούμι και γραβάτα, χειροποίητα παπούτσια, δένεται με ιμάντα και βουτάει στο κενό. Οι Νεοϋορκέζοι ενοχλούνται από το θέαμα, τους θυμίζει οικεία κακά.

Μια νέα κανονικότητα

Η ιστορία έχει ως εξής: ο Κιθ εργάζεται στους δίδυμους πύργους. Την ημέρα της επίθεσης επιστρέφει στην οικογενειακή εστία μπαρουτοκαπνισμένος. Βουτηγμένος στο αίμα ενός φίλου του. Είχε χωρίσει με τη Λιάν, τη σύζυγό του. Όμως, εκείνη τη μέρα η πιο φυσική κίνηση ήταν να επιστρέψει στη γυναίκα και τον γιο του. Όπως σχολίασαν πολλά άρθρα σε νεοϋορκέζικα περιοδικά, μετά την 11η Σεπτεμβρίου εγκαινιάστηκε μια νέα κανονικότητα (new normal). Κινήσεις και πράξεις που ανήκαν στη σφαίρα της φαντασίας για τους κατοίκους της μητρόπολης θεωρήθηκαν φυσιολογικές. Να μιλήσεις στον διπλανό, να βοηθήσεις έναν άγνωστο, να κουβαλήσεις έναν ξένο χαρτοφύλακα σπίτι σου, χωρίς γιατί.

Η Λιάν αποδέχεται την περίεργη κατάσταση και ονειρεύεται επανασύνδεση με τον άντρα της. Στο μεταξύ αναλαμβάνει την επιμέλεια βιβλίων που μιλούν για το γεγονός και τρέχει σε ομαδικές συνεδρίες ανθρώπων που βρίσκονται σε πρώιμα στάδια του Αλτσχάιμερ. Σε αυτές τους αναθέτει να γράφουν για το γεγονός και τις αντιδράσεις τους. «Πού ήταν ο Θεός όταν συνέβαινε αυτό;» αναρωτιούνται.

Στο μεταξύ, η μαμά της Λιάν, η διανοούμενη πανεπιστημιακός Νίνα, συγκρούεται ακατάπαυστα με τον εραστή της, τον μυστηριώδη Μάρτιν, για θέματα τρομοκρατίας. Η Νίνα γνωρίζει ότι ο Μάρτιν είχε ανακατευτεί με τους τρομοκράτες στα νιάτα του. Αρνείται ακόμα και να μάθει το επίθετο του εραστή της, αφού ο ίδιος το κρατάει κρυφό. Ο Μάρτιν περνάει τη ζωή του στα αεροπλάνα, πουλάει και αγοράζει έργα τέχνης, όμως στο δωμάτιό του οι τοίχοι παραμένουν επιδεικτικά άδειοι. Με μία εξαίρεση: τη φωτογραφία του ίδιου και της Νίνας, τη μέρα που γνω ρίστηκαν. Ο Τζάστιν, ο γιος του Κιθ και της Λίαν, ζει στον δικό του φανταστικό κόσμο. Παίζει με τον μπαμπά του μπέιζμπολ, πηγαίνει στο σχολείο, όμως όταν συναντιέται με τους φίλους του, μιλούν για τον Μπιλ Λότον και τα σχέδιά του. Στο μυθιστόρημα πλέκονται παράλληλα αφηγηματικά νήματα: η ερωτική ιστορία του Κιθ με τη Φλοράνς, μια κοπέλα που βρισκόταν στον ίδιο πύργο με τον Κιθ την ημέρα του χτυπήματος. Συναντιούνται τυχαία- μοιραία πιστεύει η Φλοράνς- και συζητούν μαζί όσα δεν μπορούν να συζητήσουν με τους οικείους τους. Τα δευτερόλεπτα του πόνου και του φόβου. Τα δευτερόλεπτα που τους άλλαξαν τη ζωή.

Ο Αμίρ και ο Χαμάντ είναι μουσουλμάνοι. Ζουν με τις επιταγές της πίστης τους. Μαθαίνουν να μισούν την Αμερική γι΄ αυτό που είναι, γι΄ αυτό που εκπροσωπεί. Για την «απερίσκεπτη δύναμη αυτής της χώρας». Στο μεταξύ ο περφόρμερ, ο «Άνθρωπος σε πτώση», γυρνάει τη Νέα Υόρκη ως «άκαρδος επιδειξίας» για κάποιους ή ως «γενναίος χρονικογράφος της εποχής του τρόμου» για άλλους.

Τα πράγματα δεν θα εξελιχθούν τόσο ρόδινα όσο αναμένει η Λιάν. Η επανασύνδεση με τον άντρα της δεν επιστεγάζει μια τακτοποιημένη ζωή. Ο Κιθ το ρίχνει στον επαγγελματικό τζόγο. Βρίσκουν τους συζυγικούς ρυθμούς τους, διατηρώντας τα παράλληλα σύμπαντα που ζουν.

Ο ΝτεΛίλλο έγραψε ένα μυθιστόρημα με θέμα τη ζωή στη Νέα Υόρκη μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Η μετάφραση αναδεικνύει τον ρυθμό της αφήγησης και τα πετάγματα του λόγου στην αρχή και στο τέλος του βιβλίου. Θα ήθελα πολύ να κλείσω με την τελευταία παράγραφο του μυθιστορήματος. Δεν θα το κάνω. Ανίερο να την ξηλώσω από το κείμενο, τη στιγμή μάλιστα που ολόκληρο το μυθιστόρημα εκβάλλει σε αυτές τις τρεις σειρές. Τρεις σειρές πεζό που αποτελούν, κατά τη γνώμη μου, ένα από τα καλύτερα ποιήματα που γράφτηκαν ποτέ γι΄ αυτήν την πόλη.

Σκηνές αλλοφροσύνης

Όταν κατέρρευσαν οι δίδυμοι πύργοι, οι μεγαλοεκδότες των αμερικανικών εφημερίδων αναζητούσαν λυσσωδώς συγγραφείς για να ερμηνεύσουν το φαινόμενο. Πίστευαν πως εκείνοι θα προχωρούσαν βαθύτερα από τους δημοσιογράφους. Θα κατανοούσαν ό,τι φάνταζε ακατανόητο. Το όνομα του ΝτεΛίλλο φιγουράριζε πρώτο πρώτο στις επίμαχες λίστες. Άλλωστε, η απίστευτη σκηνή της τρομοκρατικής επίθεσης έμοιαζε να έχει ξεπηδήσει από κάποιο βιβλίο του. Δύο χρόνια μετά, ο ΝτεΛίλλο δημοσίευσε το πολυαναμενόμενο βιβλίο του, με τον τίτλο Κοσμόπολις (2003). Η αγγλόφωνη κριτική μούδιασε. Δικαίως. Όμως το 2007, ο ΝτεΛίλλο επανέκαμψε δριμύτερος. Ο Άνθρωπος σε πτώση είναι ένα βιβλίο που οργανώνεται γύρω από το θέμα της πτώσης των δίδυμων πύργων και την επίδραση που είχε στη σκέψη, τη ζωή, τα αισθήματα των Μανχατανών. Το μυθιστόρημα ανοίγει και κλείνει με σκηνές αλλοφροσύνης, μετά το τρομοκρατικό χτύπημα. Σ΄ αυτές, ο λόγος του ΝτεΛίλλο βρίσκει τη λάμα και το μέταλλό του. Η πρόζα του γίνεται ποιητική, σχεδόν ανίπταται.

Προσπαθούν να το ερμηνεύσουν

Η Νέα Υόρκη είναι μια επινοημένη πόλη. Ζει περισσότερο στο κέντρο του εγκεφάλου μας, παρά στα πεζοδρόμια του Μανχάταν. Είναι μια πόλη που οι περισσότεροι ξέρουμε απέξω κι ανακατωτά. Εκατοντάδες ταινίες, τραγούδια, μυθιστορήματα χρησιμοποιούν το ζωντανό σκηνικό της. Η Νέα Υόρκη του κινηματογράφου και της μυθοπλασίας είναι μια μαζική φαντασίωση. Πρόκειται για την πιο απογειωμένη εικονική πραγματικότητα του πλανήτη.

Το θέμα του τρομοκρατικού χτυπήματος στη Νέα Υόρκη παράγεικαι θα παράγει για καιρό- τη λογοτεχνία του. ΝτεΛίλλο, Πολ Όστερ, Φόερ, Απντάικ, Μακ Γιούαν. Ορκισμένοι Νεοϋορκέζοι, Αμερικανοί, Ευρωπαίοι. Δεν χαρίζουν απλώς το βλέμμα τους στη μητρόπολη, όπως γινόταν παλιότερα. Μιλούν για ένα συμβάν που γκρέμισε αρκετές βεβαιότητες και όρισε εξαρχής το δυνατό και το αδύνατο. Προσπαθούν να κατανοήσουν, να ερμηνεύσουν.

Αναντικατάστατο το βύθισμα σ΄ ένα βιβλίο

• Του Νicholas Carr, ΤΑ ΝΕΑ, 27/02/2010
  

Η ευκολία με την οποία αναζητούμε έννοιες στο Διαδίκτυο και οι πολλοί περισπασμοί που συναντά κάποιος όταν σερφάρει στο Ίντερνετ περιορίζουν την ικανότητά μας για συγκέντρωση.

Δεν σκέφτομαι πλέον με τον τρόπο που σκεφτόμουν παλιά, εν μέρει επειδή γίνομαι ένας αναγνώστης που διαβάζει τίτλους και προλόγους. Το είδος της βαθιάς ανάγνωσης που προσφέρει μια σειρά τυπωμένων σελίδων είναι πολύτιμο, όχι απλά για το είδος της γνώσης που παίρνουμε από τις λέξεις του συγγραφέα, αλλά λόγω των διανοητικών δονήσεων που προκαλούν αυτές οι λέξεις στον εγκέφαλό μας.

Στον ήσυχο χώρο που ανοίγει το βύθισμα σε ένα βιβλίο ή οποιαδήποτε άλλη πράξη στοχασμού, δημιουργούμε τις συνάφειές μας, αντλούμε συμπεράσματα και αναλογίες, προάγουμε τις ιδέες μας... Εάν χάσουμε αυτούς τους ήσυχους χώρους ή τους γεμίσουμε με «περιεχόμενο», θα θυσιάσουμε κάτι σημαντικό όχι μόνο για τον εαυτό μας, αλλά και για τον πολιτισμό μας.

• Ο Νίκολας Καρ είναι συγγραφέας βιβλίων και άρθρων για την τεχνολογία, τις επιχειρήσεις και τον πολιτισμό

Στα άδυτα της ελληνικής τυπογραφίας

Ποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι η τυπογραφία δεν είναι μία από τις πολλές εκφάνσεις του πολιτισμού μας; Να λοιπόν ένα ογκωδέστατο λεύκωμα- έργο ζωής που της είναι αφιερωμένο. Κομψό και καλοσχεδιασμένο, συγκεντρώνει έναν τεράστιο όγκο εικόνων από επιλεγμένα βιβλία από την αρχή της τυπογραφίας μέχρι τις μέρες μας που δείχνουν την εξέλιξη και τα είδη τυπογραφικών στοιχείων, τους τρόπους στοιχειοθεσίας, τα είδη του περιεχομένου.

Όπως διευκρινίζει στον πρόλογό του ο Γιώργος Δ. Ματθιόπουλος που το επιμελήθηκε, δίνεται έμφαση στην ποικιλία των προτάσεων που εμφανίστηκαν σε όλο το μήκος και το πλάτος της Ευρώπης, ώστε ο αναγνώστης να παρατηρήσει τη διαφορετικότητα ή την ομοιότητα των χαρακτηριστικών που επέλεγαν οι τυπογράφοι από χώρα σε χώρα και από παράδοση σε παράδοση την ίδια χρονική περίοδο. Αυτά για την αρχή. Γιατί το δεύτερο μέρος του βιβλίου επικεντρώνεται στην Ελλάδα. Οι γνώστες και οι μελετητές του είδους έχουν εδώ μία εμπεριστατωμένη εικόνα της πορείας του ελληνικού βιβλίου από τις απαρχές της τέχνης έως τα μέσα του 20ού αιώνα, σε ένα πανόραμα που παρουσιάζεται πρώτη φορά συγκεντρωμένο σε ένα βιβλίο. Ωστόσο το οπτικό υλικό των 269 τίτλων- 13 του 15ου αιώνα, 26 του 16ου, 28 του 17ου, 61 του 18ου, 61 του 19ου και 81 του 20ού- δίνει τη δυνατότητα πολλών αναγνώσεων, ώστε ακόμη και ο μη ειδικός να μπορεί να απολαύσει μια άλλου είδους ιστορική διαδρομή.

Μπορεί λοιπόν η ψηφιακή τεχνολογία να δίνει άλλες δυνατότητες στους σημερινούς επαγγελματίες, όμως η καλύτερη κατανόηση της Ιστορίας και ίσως η εκτίμηση των αισθητικών ρευμάτων της τυπογραφίας (που άλλωστε εκφράζουν και γενικότερες αισθητικές τάσεις και ρεύματα της εποχής) είναι σίγουρα ένα μέσο για να καλλιεργηθεί η πιο «οπτική» και «λαϊκή» τέχνη του καιρού μας. Κυρίως για τους ανθρώπους που σπουδάζουν ή ασχολούνται με το είδος.

Εδώ ο φοιτητής της γραφιστικής τέχνης έχει ένα τεράστιο πεδίο κίνησης- από τα κείμενα που πλαισιώνουν το Ανθολόγιο και συνδέουν την κοινωνική και ιστορική συγκυρία με την εξέλιξη της τέχνης της τυπογραφίας μέχρι τα τεχνικά μέσα, τους μεγάλους εκδότες, τους τυπογράφους και φυσικά το πλουσιότατο ανθολόγιο εικόνων από εγχειρίδια, έντυπα, εφημερίδες, ιερά βιβλία.

• Γράφει η Χάρης Ποντίδα, ΤΑ ΝΕΑ, 27/02/2010

Παραμύθι με όνομα

ΝΑ ΔΕΙΤΕ ΠΟΥ ΘΑ ΠΕΡΑΣΕΙ ΝΤΟΥΚΟΥ
ΚΙ ΑΥΤΟ. ΚΙ ΟΜΩΣ ΦΕΤΟΣ
ΚΛΕΙΝΕΙ ΕΝΑΣ ΑΙΩΝΑΣ ΑΠΟ ΤΗ
ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΟΥ ΠΑΣΙΓΝΩΣΤΟΥ
ΚΑΙ ΣΗΜΑΔΙΑΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΗΣ
ΠΗΝΕΛΟΠΗΣ ΔΕΛΤΑ «ΠΑΡΑΜΥΘΙ
ΧΩΡΙΣ ΟΝΟΜΑ»

Δεν είναι η μόνη φορά που η διακεκριμένη ιστορική και πνευματική μας αμνησία θριαμβεύει. Κι όταν τα γεγονότα κραυγάζουν ανακαλώντας παλαιές τραγωδίες της κοινωνίας μας, της πολιτικής μας και του πνευματικού μας βίου, κάνουμε ότι δεν καταλαβαίνουμε, πέρα βρέχει και «μην ανακατεύεις τον βόθρο» ή για να θυμηθούμε τον Αριστοφάνη «μην ανακατεύεις τον Ανάγυρο», περί του ανάλογου δύσοσμου τοπωνυμίου πρόκειται.

• Γράφει ο Κώστας Γεωργουσόπουλος, ΤΑ ΝΕΑ, 27/02/2010

Κανένας δεν θυμήθηκε μάλιστα πως το «Παραμύθι χωρίς όνομα» έχει ιδιοφυώς διασκευαστεί σε έξοχο μπρεχτικής γραφής θεατρικό έργο από τον Ιάκωβο Καμπανέλλη με την εξαίσια μουσική του Χατζιδάκι. Και δεν ήθελαν να σκεφτούν οι περί τα θεατρικά, ακόμη και όσοι πολιτικά θέλουν και λένε πως σκέφτονται ότι η Δέλτα έγραψε το βιβλίο της για να αποτυπώσει τη μεγάλη ντροπή του 1897 και τη μεγάλη ελπίδα της επανάστασης στο Γουδή που έφερε τον Βενιζέλο αλλά ούτε και να σκεφτούν πως ο Καμπανέλλης έγραψε το έργο του και παίχτηκε μέσα στην αναταραχή και την ανωμαλία του 1965, ενώ πολιτικότεροι θεατράνθρωποι έβαλαν το κεφάλι τους στον ντορβά και το ανέβασαν και μέσα στη χούντα!

Τώρα γενική τσιμουδιά, τσιρότο, γιατί περνάει ο τόπος μια ιδεολογική γρίπη των χοίρων. Ποιος τολμάει τώρα, αν δεν είναι παλαβός, να μιλήσει για έθνος που κινδυνεύει, για προσβολές που δέχεται και ταπεινώσεις και για ελπίδες ανάστασης μόνο χάρη στη γενική πατριωτική επιστράτευση. Ενώ τα ιδρύματα της χώρας αφιερώνουν περίλαμπρες εκθέσεις για τον ζωγράφο Τσαρούχη, καθηγητάδες Έλληνες [(;)- δεν αμφισβητώ εγώ τον χαρακτηρισμό, εκείνοι τον αποποιούνται)], χρηματοδοτούμενοι από το ΥΠΠΟΤ και την ομογένεια με σινδονιάδες τον εξευτελίζουν, τον λένε θεατρίνο, καμποτίνο, εθνικιστή τραβεστί, δημόσιο κλόουν και επαγγελματία εθνικόφρονα. Και μαζί του γελοιοποιούν τον Κουν, τον Χατζιδάκι και τον Σεφέρη και συλλήβδην ολόκληρη τη γενιά του τριάντα και ό,τι ανακάλυψε και προέβαλε τον Θεόφιλο, τον Μακρυγιάννη, τον Καραγκιόζη του Σπαθάρη, τη Γυναίκα της Ζάκυθος του Σολωμού (θυμίζω πως το αριστούργημα του Σολωμού πρωτοδημοσιεύτηκε το 1927!). Είναι οι ίδιοι άνθρωποι που γελοιοποιούν τον Κόντογλου, απεχθάνονται τον Παπαδιαμάντη, εξευτελίζουν τους Σικελιανούς και την αναβίωση του αρχαίου δράματος με ερμηνευτικά κλειδιά στη βυζαντινή και δημοτική μουσική, τους δημοτικούς χορούς και τη σύνδεση των διονυσιακών εορτών με τα ελληνικά λαϊκά πανηγύρια. Τη Δέλτα θα σεβαστούν όταν προχθές μόλις θεωρούσαν εθνολαϊκή ηθογραφία και γραφικότητα τους «Όρνιθες» των Τσαρούχη, Κουν, Χατζιδάκι, Νικολούδη, Ρώτα και φέρνουν ως αντίπαλο παράδειγμα, άξιο μιμήσεως, το «Γουέστ Σάιντ Στόρι». Τώρα τι σχέση έχει ο φάντης με το ρετσινόλαδο; Το μυαλό μου δεν θέλει να δεχτεί τη μόνη συγγένεια που συνέδεε τον Κουν, τον Τσαρούχη και τον Χατζιδάκι με τον συνθέτη του αμερικάνικου μιούζικαλ Λέοναρντ Μπερνστάιν! Και το μέτρο της προτιμήσεως!

Πρόσφατα αντέγραψα και δημοσίευσα στα «ΝΕΑ», ανταπόκριση από το Λονδίνο του Φεβρουαρίου 1922, όπου ο τότε πρωθυπουργός (ένας από τους εκτελεσθέντες εξ, ύστερα από μερικούς μήνες) έχει χρονίσει την παραμονή του στην αγγλική πρωτεύουσα ζητιανεύοντας ένα δάνειο 15 εκατομμυρίων, ενώ οι αγγλικοί τραπεζικοί οίκοι αρνούνται να δανείσουν τόσο ποσό και θέτοντας δριμείς και σκληρούς όρους για πολύ μικρότερο γιατί, έλεγε ο ανταποκριτής, η ελληνική πολιτεία δεν ήταν αξιόπιστη και ήταν βέβαιοι ότι δεν θα ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις και τις υποχρεώσεις της!!

Αυτό πριν από 88 χρόνια και 25 χρόνια πριν από αυτό, το 1897, έπειτα από μια ταπεινωτική ήττα σε πολεμική «ρομαντική», λυτρωτική ντε, πρωτοβουλία ενός πτωχεύσαντος κράτους, επελάσαμε ενάντια του εχθρού με δικράνια, φτυάρια, δρεπάνια και κάρα! Για να πληρώσουμε πολεμική αποζημίωση στον εχθρό τεράστιο ποσό με λεόντειο τοκοχρεωλύσιο, χρήματα που κατέβαλαν «οι φιλέλληνες» σύμμαχοί μας και οι τράπεζές τους με εξευτελιστική τοποθέτηση στη χώρα Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου που εισέπραττε ασφαλώς τα είδη πρώτης ανάγκης από το ιδρυθέν γι΄ αυτό τον σκοπό Ελληνικό Μονοπώλιο (μαγειρικό αλάτι, φωτιστικό πετρέλαιο, σπίρτα... και τράπουλες, αφού ως γνωστόν είμαστε αμετανόητοι τζογαδόροι και χαρτοκλέφτες). Αλήθεια γιατί στις πρόσφατες αυξήσεις στα τσιγάρα, τα ποτά, τα καύσιμα δεν προστέθηκαν και αυξήσεις στα μύρια όσα τυχερά παιχνίδια, εννοώ τα επίσημα!

Θυμίζω, έτσι για την ιστορία, τον μύθο του «Παραμυθιού χωρίς όνομα». Σε μια ανώνυμη χώρα τα πάντα έχουν παραλύσει εξαιτίας και της ανικανότητας και της ηλιθιότητας των αρχόντων και της αδιαφορίας και της τεμπελιάς των αρχομένων. Όταν το κράτος φτάνει στο έσχατο όριο της φτώχειας ζητούν από συγγενικό κράτος δάνειο. Και ο είρωνας ηγεμόνας της γείτονος τους στέλνει αμπαλαρισμένο σε περίτεχνο κιβώτιο μια γαϊδουροκεφαλή. Αυτή η προσβολή κινητοποιεί το φιλότιμο του απλού λαού, που με επικεφαλής τον νέο ηγέτη με τις φρέσκες ιδέες, αφού πρώτα ανοικοδομήσουν τα ερείπια και αναθεωρήσουν τους θεσμούς, εκστρατεύουν και νικούν τον υβριστή στέλνοντάς του πεσκέσι τη γαϊδουροκεφαλή.

Τώρα γενική τσιμουδιά, τσιρότο γιατί περνάει ο τόπος μια ιδεολογική γρίπη των χοίρων

Κλείνουν οι έδρες νεοελληνικών σπουδών

ΑΠΕΙΛΟΥΝΤΑΙ ΛΟΓΩ ΕΛΛΕΙΨΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗΣ

• Του Μανώλη Πιμπλή, ΤΑ ΝΕΑ: Τετάρτη 3 Μαρτίου 2010

• Κλονίζονται οι νεοελληνικές σπουδές σε ένα από τα προπύργιά τους, στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, αλλά και σε πολλά ακόμη δυτικοευρωπαϊκά πανεπιστήμια. Οι περικοπές οδηγούν σε συρρίκνωση και τα ελληνικά δεν είναι πια της μόδας

Σε συρρίκνωση οδηγούνται οι νεοελληνικές σπουδές στο εξωτερικό. Από τις περίπου 185 έδρες που υπάρχουν σε πολλά πανεπιστήμια του κόσμου, αρκετές είναι υπό κατάργηση ή κινδυνεύουν να καταργηθούν. Οι πανεπιστημιακοί αναφέρουν πολλούς λόγους: περικοπές στα οικονομικά ακόμα και μεγάλων ξένων πανεπιστημίων, μείωση της σημασίας της ελληνικής γλώσσας σε ένα γενικότερο πλαίσιο συρρίκνωσης των ανθρωπιστικών σπουδών, η οικονομική - κυρίως, αλλά όχι μόνο- αδυναμία του ελληνικού κράτους να στηρίξει την ελληνική γλώσσα στο εξωτερικό.

Ακόμη και η παγκοσμιοποίηση φαίνεται να παίζει τον ρόλο της, καθώς αναδεικνύει στο προσκήνιο νέες χώρες - Κίνα, Ινδία, Βραζιλία - και, βέβαια, τις γλώσσες τους. Ενώ δεν βοηθάει ούτε η αδυναμία πολλών πανεπιστημιακών προγραμμάτων να προσαρμοστούν στις μεταβαλλόμενες συνθήκες.

Τα πράγματα στη Δυτική Ευρώπη είναι μάλλον δραματικά και η περίπτωση του Κing΄s College δεν είναι βέβαια μοναδική: τα τελευταία χρόνια έχουν καταργηθεί τρεις έδρες νεοελληνικών σπουδών στη Γερμανία, μία στη Σουηδία, επίσης στην Ολλανδία και την Ιταλία. Το ίδιο συμβαίνει από χρόνια και στην Αυστραλία (όπου η δεύτερη γενιά μεταναστών δεν έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον φοίτησης στα αντίστοιχα τμήματα), ενώ μεγάλη είναι η υποχώρηση των Νέων Ελληνικών στις σκανδιναβικές χώρες. Όπως αναφέρεται σε έκδοση για τις ελληνικές σπουδές στην Ευρώπη (επιμέλεια: Ι.Ν. Καζάζης, Έκδοση Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας και Εκδ. Πατάκη) στο Πανεπιστήμιο του Όσλο της Νορβηγίας, το μάθημα των Ελληνικών καταργήθηκε, το ίδιο και στο Άαρχους της Δανίας ενώ στην Ισλανδία, στο Πανεπιστήμιο του Ρέικιαβικ, η ελληνική γλώσσα διδάσκεται μόνο στο πλαίσιο των θεολογικών σπουδών. Στη Βρετανία ειδικότερα- όπου πολλά πανεπιστήμια έχασαν και χρήματα επενδεδυμένα στο Χρηματιστήριο!-, τα πράγματα ακολουθούν από χρόνια φθίνουσα πορεία. Σε προπτυχιακό επίπεδο, χορήγησης δηλαδή βασικού πτυχίου νεοελληνικών σπουδών, μετά την κατάργηση του πτυχίου του Πανεπιστημίου του Μπέρμιγχαμ, υπάρχει κίνδυνος κατάργησης και του πτυχίου του Κέιμπριτζ. Όπως εξηγεί στα «ΝΕΑ» ο νεοελληνιστής καθηγητής του διάσημου πανεπιστημίου, Ντέιβιντ Χόλτον, οι πρωτοετείς του 2009 μπορεί να είναι οι τελευταίοι. Αυτό θα συμβεί διότι τυχόν εισακτέοι του 2010 θα αποφοιτούσαν το 2014, όταν δηλαδή εκείνος θα έχει συνταξιοδοτηθεί. Κάτι μάλλον αδύνατον γιατί πλήρωση της κενής θέσης, όταν εκείνος συνταξιοδοτηθεί, μάλλον δεν προβλέπεται...

«Η πρύτανης εξήγησε ότι πρέπει να γίνουν περικοπές στο Κέιμπριτζ», λέει ο Ντέιβιντ Χόλτον. «Το έλλειμμα αυξάνεται κάθε χρόνο γιατί οι κρατικές επιχορηγήσεις δεν καλύπτουν τα έξοδα. Τα ελλείμματα είναι βέβαια πιο σοβαρά στις ουμανιστικές σπουδές που δεν παίρνουν ερευνητικές επιχορηγήσεις. Και η Σχολή Σύγχρονων και Μεσαιωνικών Γλωσσών στην οποία ανήκει το Τμήμα Νεοελληνικής Γλώσσας θα χάσει κατά τα φαινόμενα τουλάχιστον πέντε θέσεις. Δεν θα έχουμε πια πτυχίο, αλλά μόνο ορισμένα μαθήματα και μεταπτυχιακές σπουδές. Ο τρόπος για να σωθεί ένα μικρό Τμήμα είναι να βρει εναλλακτική χρηματοδότηση».

Αν καταρρεύσει και το Τμήμα Νεοελληνικών Σπουδών του Κing΄s College, τότε το μόνο πανεπιστήμιο που θα συνεχίσει να χορηγεί πτυχίο στο γνωστικό αυτό αντικείμενο θα είναι της Οξφόρδης. Για πολλούς, το Κing΄s College είναι η ναυαρχίδα των νεοελληνικών σπουδών με την έννοια ότι διδάσκονται εκεί 6-7 μαθήματα, μεταξύ άλλων: Νεοελληνική Λογοτεχνία από τους Ρόντρικ Μπίτον, Ντέιβιντ Ρικς, Γλωσσολογία από την Αλεξάν δρα Γεωργακοπούλου, Ελληνική Ιστορία από τον Φίλιππο Κάραμποτ, Βυζαντινή Ιστορία από τη Σαρλότ Ρουσέ και την Τζούντιθ Χέριν (που πρόσφατα συνταξιοδοτήθηκε). Η δυναμική αντίδραση με τις χιλιάδες υπογραφές στο Διαδίκτυο και τις επιστολές καθηγητών προς την πρυτανεία φαίνεται τις τελευταίες μέρες να κλονίζει τις αρχικές αποφάσεις, χωρίς όμως να έχει κάτι οριστικοποιηθεί. Ρόλο παίζει, βέβαια, και το γεγονός ότι οι φοιτητές από την Ελλάδα στη Βρετανία είναι πάρα πολλοί, ανεξαρτήτως αντικειμένου σπουδών.

«Φυσικά δεν είναι η κατάλληλη εποχή να ζητήσει κανείς χρήματα από το ελληνικό κράτος», λέει ο Ντέιβιντ Χόλτον. «Ούτε θέλουμε κάτι τέτοιο. Είμαστε ευγνώμονες οι νεοελληνιστές για τις κατά καιρούς ενισχύσεις, που είναι πολύ μεγαλύτερες από εκείνες που δίνονται σε συναδέλφους σλαβικών γλωσσών, ακόμη και των ολλανδικών ή των ιταλικών. Χρειάζεται πάντως ένα συνολικό σχέδιο από την ελληνική Πολιτεία, να μην αντιδρά κανείς σπασμωδικά με κάθε δυσάρεστη εξέλιξη».

Όπως και στο Πρίνστον έτσι και στο Κing΄s College, η Ελλάδα δεν συμμετείχε στα λειτουργικά έξοδα. Πολλές όμως άλλες έδρες τις χρηματοδοτεί, με κονδύλια που κάθε χρόνο μειώνονται. Τα περισσότερα τμήματα χρηματοδοτούνται με ποσά που συχνά δεν ξεπερνούν ετησίως τα 3.000 ευρώ. Οι κακές γλώσσες λένε μάλιστα ότι και αυτά στέλνονται με το Ταχυδρομείο, σε επιταγή!

Οι αυτόνομες ελληνικές σπουδές δεν φαίνεται να είναι βιώσιμες ούτε στην Ευρώπη. «Τα προγράμματα που διατίθενται, είναι στενά φιλολογικά και δεν μπορούν να προσελκύσουν φοιτητές», υποστηρίζει ο ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου και πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Νεοελληνικών Σπουδών, Κωνσταντίνος Δημάδης.

Οι περισσότερες έδρες νεοελληνικών σπουδών είναι υπόθεση των τελευταίων 30 χρόνων. «Λίγο ο Ζορμπάς, λίγο η χούντα, τα ελληνικά ήρθαν στη μόδα το ΄60 και ΄70», λένε ελληνιστές

6.000 υπογραφές για τη σωτηρία του Κing΄s College

Του Δημήτρη Παπανικολάου

Όμορφα πανεπιστημιακά τμήματα, όμορφα τα κλείνουν. Η είδηση έκανε τον γύρο του Διαδικτύου: το Τμήμα Νεοελληνικών και Βυζαντινών Σπουδών του Κing΄s College στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, που λειτουργεί από το 1918 (όταν δημιουργήθηκε η περίφημη Έδρα Κοραή), σημείο αναφοράς για τον κλάδο διεθνώς, υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο να σταματήσει την αυτόνομη λειτουργία του. Η εξέλιξη αυτή πρέπει, βεβαίως, να μας βάλει σε σκέψεις.

Διότι η απόφαση για αναδιάρθρωση και ουσιαστικά κλείσιμο του Τμήματος Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου ακολουθεί άλλες παρόμοιες στη Βρετανία αλλά και σε πολλές χώρες του κόσμου, και είναι μάλλον σίγουρο ότι δεν θα είναι η τελευταία.

Ως εκ τούτου, το παλιό ερώτημα σχετικά με το μέλλον των νεοελληνικών σπουδών εκτός Ελλάδος επανέρχεται, μόνο τώρα με πιο κοφτερό πρόσημο: Γιατί χρειάζονται οι νεοελληνικές σπουδές στο εξωτερικό; Και πώς μπορούμε να τις στηρίξουμε σε αυτή τη διεθνή συγκυρία; Σε αυτό το σημείο δεν θα ήταν κακός κι ένας σχετικός αυτοέλεγχος: να κάτσουμε δηλαδή να σκεφτούμε τι θα μπορούσε να κάνει τις νεοελληνικές σπουδές πιο ελκυστικές σε ένα διεθνές επιστημονικό κοινό. Ποιες τάσεις πρέπει να υποστηριχθούν και πώς. Και ποιος μπορεί- και πρέπει- να τις στηρίξει. Είναι μάλλον τώρα η στιγμή που χρειάζεται να συζητηθεί σοβαρά η πολιτική και του ελληνικού κράτους σε αυτό το θέμα, αλλά και, κυρίως, της ιδιωτικής πρωτοβουλίας: ελληνικά ιδρύματα και ιδιώτες είναι από τους πιο σημαντικούς δωρητές μεγάλων ξένων πανεπιστημίων. Οι προσφορές τους (που σωστά κατευθύνονται σε ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων) πρέπει πλέον να γίνονται συγκροτημένα, με πρόβλεψη στρατηγική και διαπραγματευτική διάθεση. Και ο νοών νοείτω.

Γιατί όμως να συμβούν όλα αυτά; Αφενός γιατί το ενδιαφέρον για τις νεοελληνικές και βυζαντινές σπουδές εκτός Ελλάδας είναι σημαντικό: όταν την προηγούμενη εβδομάδα κυκλοφόρησε στο Διαδίκτυο επιστολή διαμαρτυρίας (http: //www. petitiononline. com/sdbmgs10/), συγκεντρώθηκαν σε χρόνο ρεκόρ περισσότερες από 6.000 υπογραφές, από τη Βρετανία, την Αμερική, την Ελλάδα, αλλά και από τουλάχιστον άλλες 15 χώρες του κόσμου. Διαβάζοντας τα ονόματα όσων υπογράφουν τη διαμαρτυρία αυτή, βλέπει κανείς μια δυναμική που δεν πρέπει να υποτιμηθεί.

Εκτός όμως από ενδιαφέρον, και προφανή εκπαιδευτική αξία (διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας, ιστορίας κ.λπ.), ο άλλος σημαντικός λόγος ύπαρξης των νεοελληνικών σπουδών στο εξωτερικό έχει να κάνει με την έρευνα: τα νεοελληνικά τμήματα των μεγάλων πανεπιστημίων του εξωτερικού λειτουργούν ως σημεία επαφής με την ευρύτερη πανεπιστημιακή κοινότητα της Ελλάδας· δημιουργούν χώρους όπου ο λόγος περί Ελλάδας συναντιέται με ευρύτερες τάσεις και νέες προσεγγίσεις· προσφέρουν μια οπτική γωνία εξωτοπική- χωρίς την οποία κάποτε οι εθνικές σπουδές ασφυκτιούν.

Υπάρχει και μια άλλη όψη αυτής της είδησης, που ίσως να μη φαίνεται εξαρχής πόσο μας αφορά. Το Τμήμα Νεοελληνικών Σπουδών στο Λονδίνο κλείνει σε μια στιγμή κρίσιμη για τις ανθρωπιστικές σπουδές γενικώς στη Βρετανία. Η οικονομική κρίση που χτυπά (και) τη βρετανική ανώτατη εκπαίδευση, και κυρίως η μεγάλη μείωση των κονδυλίων για τις ανθρωπιστικές σπουδές, έχει κάνει πάρα πολλά ιδρύματα να συγχωνεύσουν θέσεις και τμήματα, να προχωρήσουν σε απολύσεις, να πάρουν πίσω δικαιώματα δεκαετιών (όπως για παράδειγμα, το δικαίωμα στην αυτόματη ερευνητική άδεια) και να «αναδιατάξουν τις ερευνητικές και διδακτικές τους προτεραιότητες» (που σημαίνει κλείσιμο τμημάτων τα οποία δεν θεωρούνται βιώσιμα με την εμπορική λογική αριθμών φοιτητών και εισερχόμενων κονδυλίων έρευνας).

Πολλοί συνάδελφοί μας συνειδητοποιούν ότι τίποτα (ούτε καν αυτό που νόμιζαν ως θεσμική μονιμότητα) δεν είναι δεδομένο. Και την ίδια στιγμή η όλη συζήτηση περί περικοπών, αλλαγών, κονδυλίων και εσόδων- εξόδων κάνει το πανεπιστήμιο, από χώρο άνευ προϋποθέσεων, να μοιάζει με επιχείρηση υπό προϋποθέσεις. Το πανεπιστήμιο δεμένο/λυτό και, κυρίως, στα χέρια ιδιοκτητών που δεν ξέρουν ακριβώς τι του ζητάνε. Το ζήτημα αφορά τους πάντες ακριβώς γιατί το αγγλοσαξονικό πανεπιστημιακό μοντέλο είναι παγκοσμιοποιημένο παράδειγμα προς μίμηση.

● Ο Δημήτρης Παπανικολάου είναι λέκτορας Νέας Ελληνικής στο Κολλέγιο St. Cross στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.

Ο «άλλος» δρόμος του Πρίνστον

Οι νεοελληνικές σπουδές αναβαθμίζονται σε πρώην ανατολικές χώρες όπως η Ουγγαρία, η Πολωνία, η Τσεχία και στα Βαλκάνια. Ιδιαίτερη περίπτωση είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες όπου το διαφορετικό πρότυπο έχει φέρει αποτελέσματα, αν και έχει διχάσει τους νεοελληνιστές χωρίζοντάς τους σε «Ευρωπαίους» και «Αμερικανούς». Το Πρόγραμμα Ελληνικών Σπουδών του αμερικανικού Πανεπιστημίου Πρίνστον γιορτάζει τα τριάντα του χρόνια και έχει γνωρίσει πρωτοφανή επιτυχία. Το πρόγραμμα δεν παρέχει προπτυχιακές σπουδές, εντούτοις περί τους 100 μεταπτυχιακούς φοιτητές έχουν πάρει το διδακτορικό τους εκεί και έχουν απορροφηθεί σε ποσοστό 90% σε ακαδημαϊκά πόστα σε όλον τον κόσμο. Οι μεταδιδακτορικές υποτροφίες του Πρίνστον οδήγησαν στη συγγραφή 60 επιστημονικών έργων.

Βέβαια, το πρόγραμμα αυτό δεν είναι στενά φιλολογικό ούτε μελετάται η Νεοελληνική Ιστορία αυτόνομα. Μελετάται σε ευρύτερα πλαίσια- λ.χ. βαλκανικά ή οθωμανικά- και δεν υπάρχει στενά εθνοκεντρικός χαρακτήρας στις σπουδές. «Οι θεσμικά αυτόνομες νεοελληνικές σπουδές δεν είναι βιώσιμες στην Αμερική σήμερα», έχει πει ο Δημήτρης Γόντικας στα «ΝΕΑ» (στη Μικέλα Χαρτουλάρη), ιδρυτής και διευθυντής του προγράμματος, που δεν στηρίζεται σε ελληνική χρηματοδότηση αλλά στην προικοδότησή του από έναν ευεργέτη στον οποίο δόθηκε ελληνική υπηκοότητα, τον Στάνλεϊ Σίγκερ. Προικοδότηση που επέτρεψε και στελέχωση με ελληνιστές μεγάλης εμβέλειας, όπως ο Αλέξανδρος Νεχαμάς και ο Έντμουντ Κίλι.

Οσο διαρκεί μια νύχτα

• Από τη Μ. Θεοδοσοπούλου

• Ερση Σωτηροπούλου: Εύα. Εκδόσεις Πατάκη, σ. 216, 15,50 ευρώ

Το καινούριο μυθιστόρημα της Ερσης Σωτηροπούλου έρχεται έξι χρόνια μετά το προηγούμενο, Δαμάζοντας το κτήνος. Και σε αυτό εμφανίζεται ο κόσμος των συγγραφέων και των καλλιτεχνών. Μόνο που εδώ η ειρωνική σκιαγράφησή του δεν αποτελεί το κυρίως θέμα, όπως στο προηγούμενο. Από την άλλη, σε αντίθεση με εκείνο, η υπόθεση είναι σχεδόν ανύπαρκτη και η πλοκή υποτυπώδης. Με άλλα λόγια, η συγγραφέας επανέρχεται στα οικεία της εδάφη, όπου δεν προέχουν τα γεγονότα και τα πρόσωπα, αλλά η ατμόσφαιρα των καταστάσεων και το ψυχοσυναισθηματικό κλίμα στις ανθρώπινες σχέσεις.

Το μυθιστόρημα αφηγείται την περιπλάνηση της ηρωίδας σε μια περιοχή του κέντρου της Αθήνας στη διάρκεια μιας νύχτας, κατά την οποία δεν συμβαίνει κάποιο εξαιρετικό γεγονός. Πρόκειται, ωστόσο, για την εορταστική νύχτα μιας παραμονής Χριστουγέννων, από εκείνες που οι ευάλωτοι συναισθηματικά ενδίδουν σε νοερές αναδρομές στη ζωή τους. Η αφήγηση τοποθετείται σε κάποια πρόσφατα Χριστούγεννα, μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες, όταν η συγκεκριμένη περιοχή του ιστορικού κέντρου, αυτή γύρω από τη Βαρβάκειο Αγορά, από την πλευρά που ακουμπά στου Ψυρρή και μέχρι τον Κεραμεικό, αναβαθμίστηκε σε χώρο διασκέδασης. Ενα «νοικοκύρεμα» που κράτησε όσο και οι εορτασμοί, για να καταλήξει λίγο αργότερα σε αντιφατική συνύπαρξη μοδάτων μαγαζιών διασκέδασης με γκέτο τοξικομανών, αλλοδαπών και λοιπών απόκληρων. Αλλωστε, όλοι αυτοί δημιουργούν το επίφοβο σκηνικό, που ξετρελαίνει τους ερχόμενους από τα βόρεια προάστια και τις άλλες καθώς πρέπει συνοικίες της πρωτεύουσας. Αυτόν τον μικρόκοσμο αναδεικνύει η αφήγηση από τη σκοπιά της ηρωίδας. Τον περιγράφει παραστατικά και αποστασιοποιημένα, χωρίς απώθηση ούτε φόβο, καθώς εκείνη συνεχίζει το «ταξιδάκι» της μεταξύ πραγματικότητας και παραίσθησης, στο οποίο είχε καταφύγει για να αντιμετωπίσει τους διανοούμενους «στο πάρτι της χρονιάς». Τους «ψευτοδιανοούμενους», όπως συλλήβδην τους αποκαλεί «ο άντρας της», που κατατρύχεται από αισθήματα κατωτερότητας. Ο λόγος είναι απλός. Δεν ανήκει στον κόσμο τους, όπως κι εκείνη, που, παρά το ταλέντο της, δεν έγινε συγγραφέας, αλλά παρέμεινε επιμελήτρια στα βιβλία των άλλων. Εξάλλου, στο χριστουγεννιάτικο ρεβεγιόν βρέθηκαν από σπόντα, χάρη σε μια πρόσκληση που περίσσεψε στον εκδοτικό οίκο.

Σχεδόν συμβολικά, το μυθιστόρημα ανοίγει στην εν λόγω πλατεία, η οποία εξακολουθεί να διατηρεί το αρχικό της όνομα. Εκεί βρίσκεται το λαμπερό κλαμπ, όπου ο καλλιτεχνικός κόσμος συνωθείται, ακκίζεται και αναμασά τετριμμένες κουβέντες και θέσφατα. Εν ολίγοις, προβάλλει το κενό οποιασδήποτε φιλικής επαφής ή πνευματικής επικοινωνίας. Μετά το κλαμπ, η ηρωίδα περιφέρεται άσκοπα στους δρόμους της περιοχής με τα ένδοξα αρχαιοελληνικά ονόματα. Μάλλον προς διακωμώδηση της τοπικής ονοματοθεσίας, προστίθεται και ένα ξενοδοχείο με το όνομα «Παρθενών». Από αυτό ξεκινάει η οδύσσειά της, που δεν καλύπτει και μεγάλη έκταση. Πώς θα μπορούσε άλλωστε, αφού η περιπλανώμενη φοράει γόβες και φέρει βραδινή αμφίεση, που αφήνει ακάλυπτο το «στομάχι». Πρόκειται, βέβαια, για επιταγή της μόδας. Ταυτόχρονα, όμως, τονίζει, ευθύς εξαρχής, τις συνδηλώσεις του ονόματός της. Εύα, δηλαδή, μια γυναίκα ικανή να παρασύρει στην αμαρτία.

Το Εύα, ως τίτλος μυθιστορήματος, και ειδικά της Σωτηροπούλου, δημιουργεί αρχικά απορίες. Πρώτον, γιατί υπάρχει ήδη μυθιστόρημα με αυτόν τον τίτλο (Μαρώ Τριανταφύλλου, εκδ. Δελφίνι, 1998), έστω κι αν εν προκειμένω, με τον γρήγορο ρυθμό πολτοποίησης των βιβλίων, το υπάρχει είναι τρόπος τού λέγειν. Και δεύτερον, γιατί η συγκεκριμένη συγγραφέας επιλέγει ανέκαθεν πρωτότυπους τίτλους. Τελικά, όμως, ο τίτλος φαίνεται να έχει ειρωνική χροιά, αφού στο μυθιστόρημα απομυθοποιούνται οι Εύες της εποχής μας. Το προεξάρχον χαρακτηριστικό τους δεν είναι πλέον η αμαρτία ενός χειραφετημένου βίου, αλλά η μοναξιά ενός πολλαπλώς εξαρτώμενου τρόπου ζωής.

Ως έμμονη ιδέα επανέρχεται η μοναξιά στα βιβλία της Σωτηροπούλου. Η Εύα νιώθει μόνη, κι ας έχει άντρα, πατέρα και μια φίλη. Παιδική, μάλιστα, φίλη, όπως εκείνη η Μαρία, στο πρώτο μυθιστόρημά της, το Διακοπές χωρίς πτώμα. Αυτή τη φορά τη λένε Ελένη. Και πάλι, όμως, είναι βολεμένη, με την εργασία της, τον γκόμενό της και τη γειτονιά όπου κατοικεί. Σε αντίθεση, και αυτή τη φορά, με την ηρωίδα, που δυσανασχετεί με τα πάντα. Αισθάνεται υποδεέστερη απέναντι στη φίλη της, κι ας είναι παιδιόθεν πιο χαρισματική. Ανεπαρκής νιώθει και απέναντι στον άντρα της, κι ας είναι εκείνη η πιο δυναμική. Γι' αυτό, άλλωστε, τον αφήνει να διαχειρίζεται τα οικονομικά τους, υφίσταται αδιαμαρτύρητα τη χειροδικία του και παραμένει αμέτοχη κατά τις συνευρέσεις τους. Ενδίδει, ωστόσο, στις ερωτικές της φαντασιώσεις, που αναπτερώνει το φιλί ενός άγνωστου στις τουαλέτες του κλαμπ.

Η ανασφαλής Εύα ζητά στήριγμα. Ολη τη νύχτα προσπαθεί να τηλεφωνήσει στη φίλη της, ενώ τα ξημερώματα καταφεύγει στο νοσοκομείο όπου νοσηλεύεται ο πατέρας της. Οταν, όμως, τελικά, κουβεντιάζει μαζί τους, συνειδητοποιεί πως εκείνοι έχουν άλλα στο μυαλό τους. Περισσότερο δείχνει να τη νοιάζεται η γυναίκα που ζεσταίνεται στη φουφού, έξω από το ξενοδοχείο, περιμένοντας πελάτες. Αυτήν ακολουθεί η Εύα, σαν ναυαγισμένος Οδυσσέας, για να εισχωρήσει στα απόκρυφα της Αθήνας. Τα συναπαντήματα της νύχτας τής θυμίζουν ξεχασμένα περιστατικά και μαζί όλα όσα έχει δοκιμάσει, από ψυχολογική υποστήριξη και πανάθλιους εραστές μέχρι «τριπάκια», για λίγη ασφάλεια και ευφορία. Το μενταγιόν στον λαιμό της φέρει μια υψωμένη γροθιά, όμως εκείνη αδυνατεί να ακολουθήσει το σλόγκαν της φίλης της: «Λίγος εγωισμός δεν βλάπτει». Αντιθέτως, αφήνει τους άλλους να εισχωρούν στον προσωπικό της χώρο, υφαρπάζοντας κομματάκια της ζωής της. Ενα «γιατί» πλανάται στην αφήγηση, το οποίο η συγγραφέας πολιορκεί σε ένα εκτενές κεφάλαιο, που ανατρέπει τη συμμετρία αυτής της σχεδόν σουρεαλιστικής οδύσσειας. Σε αυτό συμπαρατάσσονται δύο, όχι άσχετες μεταξύ τους, ιστορίες. Στη μια, ένας νεαρός περιγράφει τη διέγερση που του προκαλεί η επιθυμία να κλέψει και την αδυναμία του να αντισταθεί σε αυτήν την παρόρμηση. Στην άλλη, η ηρωίδα ανακαλεί τον ερωτικό ερεθισμό που ένιωσε πριν από χρόνια, όταν αντιλήφθηκε, μέσα σε λεωφορείο, πως ένα χέρι την ακουμπάει και της κλέβει το πορτοφόλι. Η παράλληλη ανάγνωσή τους φαίνεται να υποδηλώνει το λανθάνον μαζοχιστικό ένστικτο των καταπιεσμένων.

Μέσα από μια αφήγηση ρευστή, που δημιουργεί την αίσθηση της κινούμενης άμμου, έτσι όπως αφήνει τις εικόνες λειψές, χωρίς να νοιάζεται για καθαρά περιγράμματα, προβάλλει ο ψυχισμός της Εύας. Ενας ενδιάθετος λόγος, από τους καλύτερους της πρόσφατης μυθιστοριογραφίας, που πλάθει μία από τις πιο ολοκληρωμένες ηρωίδες της Σωτηροπούλου. Κατά τ' άλλα, στο μυθιστόρημα θίγονται ορισμένα επίκαιρα κοινωνικά θέματα. Οπως αυτά των ηλικιωμένων, που στα νοσοκομεία δεν τους κρατούν γιατί δεν νοσούν, ενώ τα παιδιά τους ούτε στο σπίτι τούς θέλουν αλλά ούτε χρήματα για ιδιωτικό ίδρυμα διαθέτουν. Εκείνοι, όμως, επιμένουν να επιβιώνουν. Το ίδιο πείσμα επιβίωσης επιδεικνύουν και οι άστεγοι, που κοιμούνται σε χαρτόκουτα και εισχωρούν λαθραία στις δεξιώσεις για κάνα τυροπιτάκι, όπως συμβαίνει μυθιστορηματικά και στο πάρτι της Πλατείας Θεάτρου. Διασκεδαστικότερες, όμως, είναι οι σκηνές στις οποίες παρουσιάζεται η ποικιλία των συγγραφέων. Με κορυφαία, την παραστατική διήγηση του τι σημαίνει σεξ με επώνυμο συγγραφέα μιας κάποιας ηλικίας. Από το πάρτι δεν λείπουν και οι κριτικοί της λογοτεχνίας. Οι μεγάλες «μύτες», όπως αποκαλεί ορισμένους, και οι άλλοι, εκείνοι που δεν διαβάζουν τα βιβλία, αλλά γράφουν γι' αυτά «μυρίζοντας τα δάχτυλά τους».

Πρόκειται, τελικά, για ένα γοητευτικό, διαβρωτικής όμως απαισιοδοξίας, βιβλίο. Ο παρακμιακός χαρακτήρας της κεντρικής ηρωίδας δεν έχει αναστολές ή συναισθήματα ενοχής. Εχει, όμως, κάτι το μοιραίο. Ενδόμυχα αγωνιά από κάπου να κρατηθεί και σχεδόν παντού συναντά αδιαφορία. Πουθενά δεν εντοπίζει μια νησίδα λύτρωσης και αν πάλι την εντοπίσει, είναι πρόσκαιρη ή πολύ κατώτερη του ποθούμενου. Σαν νομοτελειακά να μην υπάρχει για εκείνη κάποια, έστω απατηλή, διέξοδος. Δίνει την εντύπωση ότι βρίσκεται σε διαρκή υπαρξιακό ίλιγγο. Θα λέγαμε, σωστότερα, ότι βρίσκεται σε κατάσταση παραίτησης, αλλά με αμιγώς σημερινούς κοινωνικούς όρους.

• Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 26 Φεβρουαρίου 2010