Το κύρος μιας χώρας

Tου Νικου Βατοπουλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 03/03/2010

Με τη δραματική κατάσταση της χώρας μας να είναι πλέον σαφής και ξεκάθαρη σε όλους τους πολίτες, διαπιστώνω πόσο μεγάλη είναι η ανάγκη, διάχυτη πλέον, για θετικές ειδήσεις. Ειδήσεις, όχι με την έννοια της αποκάλυψης ή της πληροφόρησης, αλλά της διαπίστωσης ότι υπάρχει ένα πρόσωπο που θα μπορούσε να μας ανεβάσει το ηθικό με τις επιδόσεις του. Γιατί, σε επίπεδο ψυχολογικό, μία επιτυχία της Ελλάδας που θα είχε διεθνή αναγνώριση θα ήταν μία τονωτική ένεση.

Την ερχόμενη εβδομάδα έρχεται στην Αθήνα, για μία ομιλία στο Μέγαρο Μουσικής (10/3), ο Ορχάν Παμούκ, ο διάσημος νομπελίστας συγγραφέας της Τουρκίας. Το σκεφτόμουν σε σχέση με το βαρύ ψυχολογικό κλίμα που έχει τυλίξει τη χώρα και αναρωτιόμουν αν θα υπήρχε ένας αντίστοιχος Ελληνας συγγραφέας που θα μπορούσε να απευθυνθεί σε ένα διεθνές ακροατήριο με τον τρόπο που το επιτυγχάνει ο Παμούκ. Οσο και να έστυψα το μυαλό μου, δεν εντόπισα καμία περίπτωση Ελληνα συγγραφέα που να είναι σε θέση να συνδυάσει τη μεγάλη λογοτεχνία και τη βαθύτερη πολιτική σκέψη, μαζί με την αγάπη για την πατρίδα σε ένα παγκοσμιοποιημένο πλαίσιο.

Γιατί ο Παμούκ είναι πατριώτης. Οι υπηρεσίες που έχει προσφέρει στην Τουρκία μέσα από τα μεγάλης πνοής βιβλία του, αλλά και μέσα από την εκτενέστατη αρθρογραφία του στα κορυφαία έντυπα που διαβάζουν οι ελίτ του κόσμου, είναι ανεκτίμητες. Δεν είναι υπερβολή αν λεχθεί ότι χάρη στον Ορχάν Παμούκ, η Τουρκία έχει κερδίσει σε κύρος τα τελευταία χρόνια, παρά το γεγονός ότι το τουρκικό καθεστώς είχε οδηγήσει στα δικαστήρια τον Παμούκ με την κατηγορία ότι μείωσε την αξία της «τουρκικότητας» με δηλώσεις του σε γερμανικό έντυπο.

Αλλά ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, της δίωξης, δηλαδή, που υπέστη προ ετών, έχει μεγάλη αξία ότι ο Ορχάν Παμούκ συνεχίζει να εργάζεται σκληρά μέσα από την πατρίδα του και να παράγει υψηλής ποιότητας έργο. Το τελευταίο του βιβλίο («Το Μουσείο της Αθωότητας», εκδ. Ωκεανίδα) είναι μία μυθιστορηματική σύνθεση που φανερώνει μία βαθύτατη κατανόηση της ανθρώπινης φύσης, της αστικής ζωής και της φιλοσοφικής θεώρησης του χρόνου. Ολο το βιβλίο βγάζει προς τα έξω και πάλι την Κωνσταντινούπολη, τόσο έντονα, τόσο μοναδικά, ώστε την εγγράφει τελεσίδικα στο διεθνές corpus της λογοτεχνίας.

Επιστρέφω στο θέμα της «πατρίδας». Είναι στην Ελλάδα μια έννοια παρεξηγημένη. Για τον Παμούκ, έστω και έμμεσα, η τέχνη του είναι «πατριωτική», ανυψώνει τη χώρα του, τη δένει με την πρώτης γραμμής διανόηση του κόσμου και πείθει ότι η Τουρκία δεν είναι μόνο μία χώρα για διακοπές ή μία χώρα με απόσταση από τον προηγμένο κόσμο σε θέματα θεσμών και λειτουργίας.

Σκεφτόμουν πόσο ανάγκη έχει η Ελλάδα έναν δικό της «Ορχάν Παμούκ», που να είναι περιζήτητος στα μεγαλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου, αλλά ταυτόχρονα να διαβάζεται από τους μεσοαστούς όλου του κόσμου.

Με σύμμαχο την ανία

• Προ-βολές
  

Αν βρεθείς έστω και μία φορά σε παρουσίαση βιβλίου, λογοτεχνική βραδιά, εκδήλωση με ελεύθερη είσοδο, δεν χρειάζεται να πας σε άλλη. Είναι μία από τα ίδια. Και μπορεί να μην είμαι τυπικό δείγμα του κοινού των βιβλιοπαρουσιάσεων, αλλά μπορώ να σκεφτώ εκατοντάδες πράγματα που θα προτιμούσα να κάνω από το να θυσιάσω το απόγευμά μου για να γίνω θεατής-ακροατής-groupie ενός συγγραφέα ή τριών ανθρώπων που έχουν προσκληθεί να μιλήσουν για ένα θέμα και είναι διαρκώς εκτός θέματος, γιατί μιλούν μόνο για τον εαυτό τους.

Αλλά αυτό είναι το θέμα. Ο εγωκεντρισμός. Ο ναρκισσισμός. Η περιαυτολογία. Η φλυαρία. Η ανία. Θα μιλήσω από προσωπική εμπειρία. Η πρόσκληση για την εκδήλωση είναι προκαθορισμένη. Ξεκινάει πάντα με 20λεπτη (τουλάχιστον) καθυστέρηση. Στο κοινό, διακρίνεις τους «θαμώνες», όσους δεν χάνουν παρουσίαση για παρουσίαση, κυρίως για τα δωρεάν καναπεδάκια και τα αναψυκτικά (αν και αυτά ακόμη έχουν κοπεί), τους φίλους και συγγενείς (ας υπάρχουν για ασφάλεια), τους «συναδέλφους» (ποιητές, συγγραφείς, διανοούμενους που αργά ή γρήγορα θα πάρουν το μικρόφωνο στα χέρια τους).

Κι εμείς τι φταίμε; Για παραπάνω από μία ώρα, ακούμε υπερβολές για ένα βιβλίο που αν επιθυμούσαμε θα είχαμε ήδη αγοράσει. Υπάρχουν περιπτώσεις –σε βραδιές - μαραθώνιες υπερπαραγωγές– που καλούνται ακόμη και πέντε πρόσωπα, από διαφορετικούς χώρους, να «πουλήσουν» το πόνημα, το αριστούργημα, το βιβλίο που θα αλλάξει τη ζωή μας.

Τι κρίμα που δεν είναι έτσι. Και αντ’ αυτού, η ώρα δεν λέει να περάσει με τίποτα, εκεί που νομίζεις ότι θα έρθει η λύτρωση, εμφανίζεται ο ηθοποιός-κράχτης να διαβάσει αποσπάσματα για να υπάρχει και μια θεατρική νότα. Αν είναι και αναγνωρίσιμο τηλεοπτικό πρόσωπο, ακόμη καλύτερα. Πάμε για μπεστ σέλερ.

Σκηνοθέτες, πολιτικοί, κριτικοί λογοτεχνίας, δημοσιογράφοι, συντονίζουν, διαφημίζουν, εκθειάζουν, διαβάζουν, τραγουδούν, τα κάνουν όλα και συμφέρουν. Δεν αμείβονται. Ή τουλάχιστον έτσι νομίζουμε. Αλλά κι εμείς. Οι υποψήφιοι αναγνώστες. Δεν πληρωνόμαστε ούτε για τον κόπο μας ούτε για τον χαμένο χρόνο, που δεν αναπληρώνεται με τίποτα. Ούτε με όλα τα καναπεδάκια του κόσμου...

• Tης Σαντυς Τσαντακη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 03/03/2010

Συνέχεια αντιδράσεων για την Άγρα

Συνεχίζονται οι αντιδράσεις που προέκυψαν με αφορμή την απόλυση εργαζομένου στις εκδόσεις Άγρα με δηλώσεις του βουλευτή του ΣΥΡΙΖΑ Τάσου Κουράκη, νέο κείμενο 18 επιπλέον διανοουμένων, καθώς και ανακοίνωση του Συλλόγου Εκδοτών Βιβλίου Αθηνών. Παράλληλα σε κείμενό του που κυκλοφόρησε στο διαδίκτυο ο Κώστας Δεσποινιάδης υποστηρίζει μεταξύ άλλων ότι η "Αυγή" αρνήθηκε να δημοσιεύσει άρθρο του για το ζήτημα.

Τάσος Κουράκης

Ο βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ Τάσος Κουράκης σε δελτίο τύπου που εξέδωσε αναφέρει: "Κάθε απόλυση εργαζομένου είναι ακρωτηριασμός. Είναι η ακρότατη βία. Οι διαφορές δεν λύνονται με το δίκαιο της ιδιοκτησίας ούτε με το δίκαιο της εξουσίας. Οι διαφορές λύνονται από την Κοινότητα και στη συγκεκριμένη περίπτωση από τους ίδιους τους εργαζόμενους. Κανείς δεν ισχυρίζεται ότι οι εργαζόμενοι είναι πάντοτε εντάξει στα καθήκοντά τους (και δεν αναφέρομαι στη συγκεκριμένη περίπτωση του Ντίνου Παλαιστίδη). Την αντίθεση όμως δεν τη λύνει η μονοπρόσωπη εξουσία, δηλαδή το αφεντικό ή ο διευθυντής, γιατί είναι ανεξέλεγκτος και δεν λογοδοτεί (συνήθως) σε κανέναν. Την αντίθεση τη λύνει η συνέλευση της κοινότητας, με αίσθημα αλληλεγγύης και δικαίου. Και βέβαια η λύση δεν είναι ο εξοστρακισμός. Αυτή η μοίρα επιφυλάσσεται (σπανίως) σε εκείνους που στρέφονται εναντίον της ομάδας. Στη χώρα μας δυστυχώς δεν υπάρχουν αυτοδιαχειριζόμενες ομάδες εργαζομένων, καθώς απέχουμε πολύ από μορφές αυτοθέσμισης της κοινωνίας. Υπάρχει όμως η συνέλευση των εργαζομένων και το σωματείο. Ας αξιοποιήσουμε αυτά κι ας μην διολισθήσουμε στο να αναμένουμε τις αποφάσεις των δικαστηρίων για να πάρουμε θέση για το δίκιο των εργαζομένων. Νόμιμο δεν σημαίνει ότι είναι και ηθικό, ούτε ότι είναι και κοινωνικά δίκαιο. (Τα εργασιακά, τα ασφαλιστικά, τα κοινωνικά δικαιώματα των εργαζομένων πετσοκόβονται με νόμιμο τρόπο, οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους με νόμιμο τρόπο εξολοθρεύουν ανθρώπους στο Ιράκ, το Αφγανιστάν και αλλού). Όσον αφορά την Άγρα, αλλά και κάθε φυσικό πρόσωπο, είναι δίκαιο να αναγνωρίζεται η προσφορά εκάστου, αλλά οι αλλοτινές περγαμηνές δεν μπορεί να αποτελούν διαρκές και ισόβιο διαβατήριο ορθής στάσης. «Το θέμα είναι τώρα τι λες». Όχι δηλαδή τι έχει κάνει η Άγρα γενικά ως τώρα, αλλά πώς πράττει συγκεκριμένα με τον εργαζόμενο Ντίνο Παλαιστίδη. Οι δε διανοούμενοι αν δεν μπορούν -ως οφείλουν εκ της θέσεώς τους- να υπερασπιστούν τους εργαζόμενους, αν δεν τολμούν να συγκρουστούν, καλύτερα να σιωπούν. Όταν διακυβεύονται τόσο μεγάλα ζητήματα, οι καθωσπρεπισμοί μπαίνουν στην άκρη. Εδώ δεν είναι δημόσιες σχέσεις, είναι σχέσεις ζωής. Η “Αυγή” με απογοήτευσε. Δεν την δικαιώνω. Η πολιτική των ίσων αποστάσεων (στην καλύτερη περίπτωση) μου είναι ξένη. Περιμένω να επανορθώσει".

Δεκαοχτώ διανοούμενοι

Με το κείμενό τους οι δεκαοχτώ διανοούμενοι διευκρινίζουν κατ' αρχήν ότι "Είμαστε εναντίον των απολύσεων. Η υπεράσπιση των μισθωτών είναι θέμα αρχής" επιπλέον ότι "Η 'Άγρα' δεν είναι μια οποιαδήποτε καπιταλιστική επιχείρηση: διακρίνεται για την ποιότητα των εκδόσεών της, και τα τριάντα χρόνια της ύπαρξής της δεν έχει προβεί σε απολύσεις. Οι εργαζόμενοι στην "Άγρα" έπαιρναν πάντοτε μέρος στις απεργίες ως σύνολο, χωρίς ποτέ να υπάρξει αντίδραση από την πλευρά της εργοδοσίας". Επιπλέον εκφράζουν τη λύπη τους "για το ότι μια σχέση εργοδότη-εργαζόμενου με διαφορές και εντάσεις, κατέληξε σε απόλυση. Αλλά το γεγονός αυτό θα μπορούσε να αποτελέσει ευκαιρία για να συζητηθεί το ευρύτερο πρόβλημα των συνθηκών εργασίας στον χώρο του βιβλίου. Αντί γι' αυτό, γίνεται, γραπτά και προφορικά, μια θορυβώδης και άδικη προσπάθεια απαξίωσης της Άγρας". Παράλληλα εκφράζουν την ελπίδα "ότι το πρόβλημα θα λυθεί με απευθείας συνεννόηση, και όχι από τα δικαστήρια, με επαναπρόσληψη του εργαζόμενου και με διάλογο με τους εργαζόμενους στην Άγρα". Η κρίση, καταλήγουν "πρέπει να ξεπεραστεί προς το συμφέρον των εργαζομένων. Ταυτόχρονα πρέπει να σταματήσει η εκστρατεία απαξίωσης, εκστρατεία που εντέλει είναι σε βάρος και των εργαζομένων στην Άγρα, αλλά και της πνευματικής ζωής της χώρας μας, στην οποία τόσα έχει προσφέρει αυτός ο εκδοτικός οίκος". Το κείμενο υπογράφουν οι Χρίστος Αλεξίου, Γιάννης Αγγελής, Νάντια Βαλαβάνη, Έκτωρ Κακναβάτος, Άρτεμις Καρδουλάκη, Κώστας Κρεμμύδας, Μαρία Κοκκίνου, Θόδωρος Κουτσουμπός, Γιώργος Μανιάτης, Πέτρος Μαρτινίδης, Κατερίνα Μάτσα, Σάββας Μιχαήλ, Ευτύχης Μπιτσάκης, Αντρέας Παγουλάτος, Γιάννης Πλάγγεσης, Κώστας Σκορδούλης, Έρη Σταυροπούλου, Αλέξανδρος Χρύσης.

Σύλλογος Εκδοτών Βιβλίου Αθηνών

Τη συμπαράστασή του στις εκδόσεις Άγρα εκφράζει το Δ.Σ. του Συλλόγου Εκδοτών Βιβλίου Αθηνών εκφράζοντας παράλληλα την ανησυχία του "για τα θλιβερά γεγονότα που διαδραματίζονται αυτές τις μέρες από μια ομάδα βιβλιοϋπαλλήλων μπροστά από τα γραφεία των εκδόσεων Άγρα, αλλά και για την κατά το παρελθόν ανάλογη στάση τους σε σχέση με άλλους συναδέλφους". Πιστεύουμε, επισημαίνεται στην ανακοίνωση "ότι με αφισοκολλήσεις, συνθήματα στους τοίχους, προσβλητικούς προσωπικούς χαρακτηρισμούς διαμορφώνεται ένα κλίμα το οποίο όχι μόνο δεν επιτρέπει την επίλυση των τυχόν προβλημάτων αλλά αντιθέτως προκαλεί άλλα, σοβαρότερα, τα οποία μας επιβαρύνουν σε μια ιδιαίτερα δυσμενή συγκυρία, στην οποία απαιτείται συστράτευση".

Κώστας Δεσποινιάδης

Ο Κώστας Δεσποινιάδης, εκδότης του περιοδικού "Πανοπτικόν" και εκ των υπευθύνων της σειράς "Περάσματα" των εκδόσεων Βάνιας, έστειλε μακροσκελές κείμενό του, στο οποίο εκφράζει τις αντιρρήσεις του με το κείμενο των 30 διανοουμένων, προκειμένου να δημοσιευτεί στα "Ενθέματα" της "Κυριακάτικης Αυγής". Του ζητήσαμε να διαμορφώσει το κείμενό του σε έκταση περίπου 500 λέξεων προκειμένου να δημοσιευτεί. Ο ίδιος αρνήθηκε, κοινοποίησε το κείμενό του στο διαδίκτυο και καταγγέλλει την "Αυγή" για ... σταλινισμό!

Αναδημοσιεύουμε την κατακλείδα του άρθρου, η οποία αποτελεί και την πολιτική θέση του αρθρογράφου. "Ιστορικά, η συλλογή υπογραφών έχει χρησιμοποιηθεί ως μια συμβολική κίνηση υποστήριξης κάποιου αδυνάτου, κάποιου διωκόμενου ή κάποιου που βρίσκεται στη φυλακή ή γενικότερα κινδυνεύει. Η χρησιμοποίηση του μέσου αυτού για την υπεράσπιση ενός εργοδότη αν μη τι άλλο το ακυρώνει και διαστρεβλώνει την ιστορικότητα αυτής της πρακτικής. Επιπλέον, η κίνηση αυτή των 49 έρχεται να προστεθεί σε πρόσφατες συλλογικές τοποθετήσεις διανοουμένων κατά τον περσινό Δεκέμβρη που όλες είχαν αντιδραστικό πρόσημο, για να το πω όσο πιο κομψά μπορώ. Κάποτε αναφερόμασταν με θλίψη στη σιωπή των διανοουμένων. Φοβάμαι ότι ο καιρός που θα παρακαλάμε να μην πάρουν θέση δεν είναι μακριά. Σε ιστορικές στιγμές κρίσης και κοινωνικής έντασης όπως αυτή που διανύουμε η θέση που παίρνει ο καθένας είναι κρίσιμη και ενδεικτική. Από την εποχή του Σωκράτη έχει οριστεί με τον πλέον εύγλωττο τρόπο ο ρόλος του καλώς εννοούμενου διανοούμενου. Είναι αυτός που σαν την αλογόμυγα ξυπνά το ράθυμο άλογο της Πόλης και για «ανταμοιβή» τον ποτίζουν κώνειο ή τον ρίχνουν στην πυρά. Δυστυχώς, εδώ και καιρό βλέπαμε διανοούμενους να διαγκωνίζονται ποιος θα πρωτομπεί σε κρατικές επιτροπές και thinktanks, ποιος θα ελιχθεί με ρασπουτινική δεξιοτεχνία στο ακαδημαϊκό κατεστημένο και ποιος θα εξασφαλίσει από νωρίς την κρατικοδίαιτη σταδιοδρομία του, προωθώντας ταυτόχρονα όσους περισσότερους μπορεί από το περιβάλλον του. Η επιστολή που υπογράφουν οι 49 διανοούμενοι υπέρ των εκδόσεων Άγρα, φοβάμαι ότι εγκαινιάζει μια νέα εποχή κατά την οποία οι «άνθρωποι του πνεύματος» αυτοπρόσφερτοι θα τάσσονται εναντίον του κάθε αδυνάτου με εξευτελιστικό αντίτιμο μια επιμελημένη και καλαίσθητη έκδοση".

• Η "Αυγή" από την αρχή της αντιπαράθεσης στον εκδοτικό οίκο "Άγρα", παρουσίασε όλες τις απόψεις και δεν απέφυγε, στο μέτρο που το επέτρεπε η δημοσιογραφική δεοντολογία, να χαρακτηρίσει ως "άδικη" την απόλυση και ταυτοχρόνως ως "άδικη" τη γενικότερη επίθεση που εξαπολύθηκε εναντίον του εκδοτικού οίκου "Άγρα". Δεν ήταν μια "δημοσιοσχεσίτικη" και μεσοβέζικη στάση, όπως επιπόλαια θα μπορούσε κανείς να μας καταλογίσει. Είναι μια ψύχραιμη θέση, απόρροια των αρχών της εφημερίδας. Δεν βολευόμαστε με τα εύκολα κλισέ του τύπου "νόμος είναι το δίκαιο του εργάτη". Η υπόθεση όμως έχει ξεφύγει από τα στενά όρια μιας εργατικής διαφοράς. Όπως συμβαίνει και με άλλα "ελάσσονα" θέματα, υπήρξε αφορμή για να εκδηλωθούν συμπτώματα της κρίσης της αριστεράς. Άλλωστε η δημόσια παρέμβαση τόσων διανοουμένων θα ήταν πρόχειρο να αποδοθεί στις σχέσεις τους με τον εκδοτικό οίκο. Στο διάβημά τους διαβάζουμε κάτι ευρύτερο, πολύ διαφορετικό από την... άγραν αριστερών εντυπώσεων.

"Α".

Ανοιχτή επιστολή προς την "Άγρα": Τα στερνά τιμούν τα πρώτα...

"Ακόμα και αν οι εκδόσεις “Άγρα” σεβάστηκαν τους εργαζόμενους και τα δικαιώματά τους όλη την περίοδο της λειτουργίας τους μέχρι σήμερα, ο έντιμος πρότερος βίος μπορεί να θεωρηθεί ελαφρυντικό στοιχείο στην καταδίκη του κατηγορούμενου, δεν μπορεί όμως από μόνος του να τον απαλλάξει από την κατηγορία.

Γι’ αυτό τον λόγο ζητούμε από τις εκδόσεις Άγρα και τους υπογράφοντες δημοσιογράφους, καθηγητές πανεπιστημίων, συγγραφείς και άλλους διανοούμενους:

α) Να δώσουν δημόσια στοιχεία που γνωρίζουν και τα οποία πείθουν ότι η απόλυση του συγκεκριμένου συνδικαλιστή έγινε με πλήρη σεβασμό στα εργασιακά δικαιώματα και τις συνδικαλιστικές ελευθερίες και

β) να συναινέσουν στην ανάκληση της απόλυσης του συνδικαλιστή. Αυτός είναι ο πυρήνας ανοιχτής επιστολής προς τις εκδόσεις “Άγρα” η οποία υπογράφεται από δεκάδες πολίτες που δραστηριοποιούνται στον χώρο της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, της δημοσιογραφίας, της συγγραφής, των εκδόσεων και των τεχνών.

Στην επιστολή τους σημειώνουν ακόμη ότι από τον ιστότοπο των εκδόσεων άγρα απουσιάζει εντελώς κάθε πληροφορία για το γεγονός της απόλυσης , αποσιωπούνται οι διαμαρτυρίες του συνδικαλιστικού σωματείου, ούτε εξηγείται από ποιον απειλείται ο εκδοτικός “Άγρα” εναντίον του οποίου τόσοι διανοούμενοι αισθάνονται την υποχρέωση να τον υπερασπίσουν με τη δήλωσή τους.

Και η ανοιχτή επιστολή καταλήγει: Εντύπωση μας προκάλεσε η βεβαιότητα με την οποία οι τόσοι διανοούμενοι αποδέχονται τη θέση του εκδότη σύμφωνα με την οποία ο εκδοτικός του οίκος “επί 30 χρόνια σεβάστηκε και σέβεται τα συνδικαλιστικά δικαιώματα των εργαζομένων”. Πώς μπορεί να είναι κανείς τόσο βέβαιος για τη στάση των εκδόσεων “Άγρα” απέναντι στους εργαζόμενους, χωρίς να ερωτηθούν ή να υπογράψουν οι ίδιοι οι εργαζόμενοι; Την επιστολή υπογράφουν οι: Άκης Γαβριηλίδης, μεταφραστής, συγγραφέας Άννα Καρακατσούλη, επίκουρη καθηγήτρια Γιάννης Πάνου, αρχιτέκτονας, Γιάννης Παπαδόπουλος δρ. ιστορίας, Δημήτρης Δημούλης, καθηγητής Νομικής, Δημήτριος Μ. Θηλυκός, επίκουρος καθηγητής στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Δημοσθένης Παπαδάτος-Αναγνωστόπουλος Πανεπιστήμιο Αθήνας - μέλος ΚΣ Νεολαίας ΣΥΝ Κρίστη Πετροπούλου, γεωγράφος, διδάσκουσα ΤΜΧΑ - ΑΠΘ Κρίτων Ηλιόπουλος, μεταφραστής Κων/νος Παπαδάκης, μεταφραστής Κων/νος Ράπτης, επικ. καθ. Νεότερης Ευρωπαϊκής Ιστορίας, Κωνσταντίνος Πουλής, θεατρικός συγγραφέας, ηθοποιός, σκηνοθέτης Κώστας Γαγανάκης, επ. καθηγητής Ευρωπαϊκής Ιστορίας, Κώστας Δεσποινιάδης, Εκδότης - μεταφραστής Κώστας Νταντινάκης δρ. Θεατρολογίας, Μαρκίδη Ειρήνη, ψυχολόγος-μεταφράστρια Μωυσής Μπουντουρίδης, Πανεπιστήμιο Πάτρας Νάσος Θεοδωρίδης, δικηγόρος, Παναγιώτης Σωτήρης, διδάσκων Πανεπιστημίου Αιγαίου Πανίκκος Χρυσάνθου, σκηνοθέτης, Σωτήρης Ρούσος, αν. καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Τάσος Κωστόπουλος, δημοσιογράφος Χουάν-Ντομίγκο Σάντσεθ, συγγραφέας-μεταφραστής Sandro Μezzadra prof. at Bolonia Univ. Σκάγιαννης Παναγιώτης, μεταφραστής Σταύρος Κολλιόπουλος, διδάκτωρ - πανεπιστημιακός, Αλέξανδρος Ασωνίτης, συγγραφέας Βίκυ Ιακώβου, διδάκτωρ - πανεπιστημιακός, μεταφράστρια Αλέξανδρος Κιουπκιολής, διδάκτωρ - πανεπιστημιακός, Μαρία Λούκα, δημοσιογράφος Μαρία Χρίστου, καλλιτέχνης Βασιλική Καμπουρέλλη, διδάκτωρ - πανεπιστημιακός, Δημήτρης Κοσμίδης, μεταφραστής Φώτης Τερζάκης συγγραφέας Ελένη Πορτάλιου καθηγήτρια Αρχιτεκτονικής Σχολής ΕΜΠ Γιώργος Κανδύλης, διδάκτωρ - πανεπιστημιακός, Αντώνης Μπαλασόπουλος, επίκουρος καθηγητής, στο Πανεπιστήμιο Κύπρου Μανόλης Αρκολάκης, διδάκτωρ - πανεπιστημιακός, ιστορικός Σπύρος Λαπατσιώρας, Πανεπιστήμιο Κρήτης Παντελής Προμπονάς, στέλεχος του ΝΑΡ Νίκος Ποταμιάνος, υποψήφιος διδάκτορας νεότερης ιστορίας Δημήτρης Ξιφαράς, εκδότης.

"Να επαναπροσληφθεί ο Ντίνος Παλαιστίδης"

Tην επαναπρόσληψη του Ντίνου Παλαιστίδη στην "Άγρα" ζητεί με ανακοίνωσή του το Δίκτυο Συνδικαλιστών Ριζοσπαστικής Αριστεράς και εκφράζει την αλληλεγγύη του "στον αγώνα που δίνει ο Σύλλογος Υπαλλήλων Βιβλίου - Χάρτου" για το ζήτημα. Στην ανακοίνωση επισημαίνεται ότι "η διεκδίκηση εργασιακών αιτημάτων, που αποτέλεσε τη βάση της απόλυσης του Ντίνου Παλαιστίδη, είναι απόλυτο δικαίωμα του κάθε εργαζόμενου, που δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να τίθεται σε συμψηφισμό με την προσφορά του εκδοτικού οίκου Άγρα στον χώρο των γραμμάτων. Ιδιαίτερα σε μια συγκυρία οικονομικής κρίσης που έχουν προκαλέσει οι δυνάμεις του μεγάλου κεφαλαίου, κατά την οποία επιχειρείται η απαξίωση των ταξικών εργασιακών διεκδικήσεων και του συνδικαλιστικού κινήματος, ενώ η εργοδοτική ασυδοσία απογειώνεται και χιλιάδες εργαζόμενοι πιέζονται να αποδεχθούν περικοπή των δικαιωμάτων τους ή εξωθούνται στην ανεργία".

Τζ. Πολίτη: Γιατί δεν υπέγραψα

Δεν υπέγραψα κανένα από τα δύο κείμενα που κυκλοφόρησαν σχετικά με την εργασιακή υπόθεση των εκδόσεων ΑΓΡΑ (όπου εκδίδονται τα βιβλία μου), πρώτον, γιατί δεν μου ζητήθηκε η υπογραφή μου ούτε από τη μια ούτε από την άλλη ομάδα διανοουμένων. Τα κείμενα και οι υπογραφές που τα συνόδευαν μου έγιναν γνωστά μέσω του τύπου.

Αλλά, και στην περίπτωση που θα μου είχε ζητηθεί, δεν θα υπέγραφα κανένα από τα δύο κείμενα κι αυτό, όχι γιατί ως «άνθρωπος του πνεύματος « τάσσομαι «εναντίον του κάθε αδύνατου με εξευτελιστικό αντίτιμο μια επιμελημένη, καλαίσθητη έκδοση», όπως επισημαίνει γενικεύοντας ο Κώστας Δεσποινιάδης, αλλά γιατί και τα δύο κείμενα βρίσκονται σε πλήρη αντίθεση με τις πολιτικές μου θέσεις, τις οποίες προσπαθώ να υποστηρίξω και στις μελέτες μου.

Συγκεκριμένα: κατά την άποψή μου, και τα δύο κείμενα αναπαράγουν το αστικό, ιδεολογικό αφήγημα του 19ου Αιώνα, όπου οι σχέσεις Εργασίας/Κεφαλαίου βρίσκουν τη λύση τους είτε στην υποστήριξη και προβολή της κοινωνικής αξίας και προσφοράς του Κεφαλαίου, είτε στην ιδιωτική, προσωπική επίλυση του εργατικού προβλήματος μέσω του αμοιβαίου συναισθήματος, της ηθικής και της φιλανθρωπίας.

Η άρνησή μου, λοιπόν, να υπογράψω θα ήταν και η άρνηση να ταυτιστώ με τον ρόλο εκείνο του διανοουμένου που κατασκευάστηκε το 19ο Αιώνα από τον δοκιμιακό λόγο και το βιομηχανικό μυθιστόρημα, ρόλο που επιμελώς «κουκούλωνε» την ταξική πάλη κάτω από το ανθρωπιστικό, αστικό φαντασιακό.

Η εργατική αντιδικία στις εκδόσεις ΑΓΡΑ δεν αφορά στα πρόσωπα αλλά στο Σύστημα και δεν είναι τυχαίο ότι προέκυψε στην παρούσα συγκυρία. Έτσι, όσο καλοπροαίρετη κι αν είναι η αντίδρασή μας ως διανοουμένων, δεν θα πρέπει κατά την ταπεινή μου γνώμη να συμβάλουμε ώστε το σοβαρό, εργατικό αυτό πρόβλημα να υποβιβάζεται δια του τύπου στο επίπεδο ενός «διαπροσωπικού» μελό. Γιατί, τα «διαπροσωπικά» προβλήματα - αν εξαιρέσουμε τις μεσημεριανές εκπομπές στα ΜΜΕ - δεν λύνονται ποτέ δημοσίως, μάλιστα, θα έλεγα πως η δημόσια έκθεσή τους μάλλον δυσχεραίνει παρά συμβάλλει στην ιδιωτική επίλυσή τους. Εκτός εάν ακολουθηθεί η δικαστική οδός.

ΤΖΙΝΑ ΠΟΛΙΤΗ

• Η ΑΥΓΗ: 02/03/2010

Η δημιουργία της Νεότερης Ελλάδας

• Εργασίες επιστημόνων για την αναγνώρισή της ως ανεξάρτητου κράτους από τη διεθνή κοινότητα

• Του Θανου Bερεμη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 02/03/2010
  

• Roderick Beaton & David Ricks (eds), «The Making of Modern Greece», Centre for Hellenic Studies, King’s College, London: Ashgate, 2009, 270 p. ISBN 978-0-7546-6498-7

Η συλλογή αυτή των δοκιμίων για τη «Δημιουργία της Νεότερης Ελλάδας» αρχίζει με έναν περίεργο ισχυρισμό: «Κάθε Ελληνας και φίλος της χώρας γνωρίζει το 1821, όταν υψώθηκε το λάβαρο της επανάστασης (…). Λιγότερο γνωστό αλλά μεγαλύτερης σημασίας γεγονός υπήρξε η αναγνώριση της Ελλάδος ως ανεξάρτητου κράτους από τη διεθνή κοινότητα (…). Ξεκινώντας από αυτή τη διαπίστωση, η οποία αγνοήθηκε ώς τώρα, το βιβλίο αυτό συγκεντρώνει τις εργασίες επιστημόνων από διάφορα γνωστικά πεδία (…)».

Ωστόσο αν τα έργα του J.A. Petropulos (1968), του Γ. Κολιόπουλου (1987), του William McGrew (1989) κ.ά. δεν απουσίαζαν από τη βιβλιογραφία και συνεπώς και την προσοχή των συγγραφέων του τόμου, ο ισχυρισμός αυτός δεν θα υπήρχε. Βασικά βιβλία για το ελληνικό φαινόμενο, όπως η ιστορική και ανθρωπολογική προσφορά του John Campbell (1964,1968), του William Hardy McNeil (1978) και πολλών άλλων Ελλήνων και ξένων, αγνοούνται από τον εισηγητή του τόμου, τον εξαίρετο φιλόλογο και ιστορικό της ελληνικής λογοτεχνίας Rody Beaton. Πώς αλλιώς να εξηγηθεί η βεβαιότητά του ότι περίπου όλοι οι συγγραφείς που ασχολήθηκαν με την Ελλάδα, ώς πολύ πρόσφατα, βαρύνονται με την κατηγορία ότι χειρίζονται το ελληνικό φαινόμενο ωσάν να ήταν μοναδικό (exceptional). Βέβαια το ελληνικό, όπως και το βουλγαρικό, το κινεζικό ή το αμερικανικό φαινόμενο, είναι «μοναδικό» με την έννοια του διαφορετικού. Δεν θυμάμαι κανέναν από τους προαναφερόμενους συγγραφείς να ισχυρίστηκε ότι η Ελλάς είναι υπέρτερη από κάθε άλλη χώρα.

Αν ο Rody Beaton έδινε βάση στην προειδοποίηση του Πασχάλη Κιτρομηλίδη που περιέχεται στον τόμο αυτό, δεν θα αναλάμβανε τη σκιαμαχία κατά ανύπαρκτων εχθρών της επιστημονικής ορθότητας που επιχειρεί στην εισαγωγή του βιβλίου. Ο Κιτρομηλίδης λέει μεταξύ άλλων: «Το ακόλουθο παράδοξο είναι φανερό στη σπουδή του ελληνικού εθνικισμού. Ενώ οι Ελληνες ιστορικοί συχνά αποφεύγουν τη θεωρία γύρω από το φαινόμενο, τα γραπτά περί ελληνικού εθνικισμού εκτός Ελλάδος χαρακτηρίζονται από μια σοβαρότερη αποχή από την έρευνα. Μολονότι πολλοί επιστήμονες είναι πρόθυμοι να αποφανθούν για τον εθνικισμό, δεν επιδεικνύουν ανάλογο ζήλο να εγκύψουν στις πηγές και τη σχετική βιβλιογραφία, ειδικά αυτή που παράγεται στην Ελλάδα».

Από τις εργασίες του τόμου ξεχωρίζουν εκείνες των Κιτρομηλίδη, Γούναρη, Μηλιώρη, Μackridge, Marchand και Mouritsen. Δυστυχώς οι εξαίρετες μελέτες των δύο τελευταίων δεν εμπίπτουν στο κυρίως θέμα του τόμου. Η Suzanne Marchand επιχειρεί μια ενδιαφέρουσα σύνδεση ανάμεσα στην αγάπη των Γερμανών για την αρχαιότητα και την προσπάθεια της χώρας τους να ενοποιηθεί. Η Marchand είναι η μόνη από τους συμμετέχοντες στον τόμο η οποία πρόσεξε την εμμονή του Jacob Philip Falmerayer στον ρατσισμό ως τρόπο ερμηνείας της Ιστορίας, σε αντίθεση με το ενδιαφέρον του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου για την πολιτισμική και γλωσσική συνέχεια των Ελλήνων (άποψη που λοιδορείται από πολλούς του τόμου).

Ο Henrik Mouritsen ασχολείται με τη σημασία του φαινομένου Herder στη διαδρομή του εθνικισμού και τη μετάλλαξη της ιδεολογίας από πολιτική σε πολιτισμική και μετά σε ρατσιστική.

Η μεταμοντέρνα επανάσταση φτάνει, όπως τα περισσότερα κινήματα της Εσπερίας, στη χώρα μας με σημαντική καθυστέρηση. Είναι περίεργο ότι ο τόμος αυτός που συντάχθηκε και κυκλοφόρησε στο εξωτερικό προβάλλει άθελά του την υστέρηση αυτή. Ισως πάλι να φταίει ότι οι φιλόλογοι δεν είχαν την αναγκαία μετριοφροσύνη για να μην καταπιαστούν και με την Ιστορία ωσάν να ήταν κτήμα τους.

Τα σύννεφα της Ιστορίας

• Του Γιωργου Βεη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 02/03/2010
  

• Κώστα Χατζηαντωνίου: «Αγκριτζέντο». Εκδόσεις «Ιδεόγραμμα», σελ. 293

Ο συγγραφέας είναι έμπειρος. Οσα αφορούν την ικανή και αναγκαία κειμενική οικονομία του είναι ήδη γνωστά. Γι’ αυτό και η οριστική μορφή του παρόντος μυθιστορήματος παρακολουθεί, αφομοιώνει, προεκτείνει εν τέλει, σε καλώς συγκερασμένη εκδοχή, όσα το πρωτογενές σχέδιο διάρθρωσε, χωρίς αντιπαραγωγικές παλινδρομήσεις, υφολογικές αναταράξεις ή άλλες διηγητικές αβαρίες. Συγκρατώ επίσης ότι η πλοκή διακρίνεται για την αβίαστη εξέλιξή της. Κατά τα άλλα η συγγραφική πείρα επινοεί συν τοις άλλοις μνήμες και βιώματα, ενώ φυλετικές - εθνικές πεποιθήσεις και πιστεύω συνάπτονται ευεργετικά στον κύριο μυθιστορηματικό ιστό. Το ιστορικό παρελθόν, εφιαλτικό και μη, και η σύγχρονη ιλαροτραγωδία του ανθρώπου συναποτελούν τους δύο κύριους πόλους των σημάνσεων του «Αγκριτζέντο», που ανακαλεί βεβαίως τον πατρώο - μητρώο Ακράγαντα κατά τρόπο ευθύ και εμπεριστατωμένο.

Παρόν και παρελθόν, οίκοθεν νοείται, ενοποιούνται σε πολλά σημεία του έργου. Η διεύρυνση αυτή εισπράττεται φυσιολογικά: ο χωρόχρονος μοιάζει αίφνης οικείος. Αποσχηματισμένοι ιερείς, φλογεροί εραστές, αυτοτιμωρούμενοι, παράδοξοι κακοποιοί και αινιγματικοί ιατροφιλόσοφοι αναδεικνύονται προοδευτικά σε περσόνες ευρύτερου ψυχικού εκτοπίσματος, που αναζητούν διακαώς την πολυπόθητη κάθαρση της ανώτερης βαθμίδας. Η παρένθετη, αλλά εμβληματική μορφή, του διασημότερου τέκνου του Αγκριτζέντο, δηλαδή του Εμπεδοκλή, υποδηλώνει στο μεταξύ τη σαφή συσχέτιση της μοίρας του ανθρώπου εν γένει με όσα η ρηξικέλευθη σκέψη του φιλοσόφου διείδε. Τον βίο και την πολιτεία του Ακραγαντίνου σοφού αναλαμβάνει να αποτυπώσει ένας αεικίνητος λόγιος, ο Παυσανίας. Εχω την εντύπωση ότι ο Κώστας Χατζηαντωνίου γνωρίζει ότι «αν ψάχνεις να βρεις ένα νόημα στην Ιστορία, είναι σαν να κοιτάς τα σύννεφα. Στα σύννεφα βλέπεις σχήματα που μοιάζουν με λιοντάρια, με βουνά, με λίμνες, με θάλασσες. Είναι σχήματα αυθαίρετα, κατά τον ίδιο τρόπο που είναι αυθαίρετη και η Ιστορία. Βλέπω την Ιστορία σαν ένα μεγάλο όνειρο, που όμως δεν το ονειρεύεται κανείς. Είναι σαν όνειρο που ονειρεύεται τον εαυτό του. Ισως όμως δεν έχει προορισμό...», όπως μας έδειξε ο μείζων φιλόσοφος και αμετακίνητος φιλέλληνας Αρθούρος Σοπενχάουερ. Το πολιτισμικό κληροδότημα του Αγκριτζέντο – Ακράγαντα αναπλάθεται μέσα σε ένα ιδεαλιστικό, πλην όμως πειστικό σκηνικό. Οι πνευματικές αξίες της Μεγάλης Ελλάδας, τα διδάγματα από την εκεί δράση του Ελληνισμού και όσα άλλα παρεμφερή προέκυψαν διιστορικά, ενοφθαλμίζονται κατά συνέπεια στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα των σημερινών δεδομένων.

Βιωματική πεζογραφία με υπαρξιακές ανησυχίες

Ενας έρωτας στο Βερολίνο, το πρώτο βιβλίο της Κρίστα Βολφ

• Του Γιωργου Κορδομενιδη*, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 28/02/2010
  

Η Κρίστα Βολφ, γεννημένη το 1929 στο Λάντσμπεργκ (σήμερα ανήκει στην Πολωνία), σπούδασε γερμανική φιλολογία στη Λειψία και την Ιένα και υπήρξε για πολλά χρόνια η πιο δημοφιλής συγγραφέας της (κάποτε) Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, μέχρις ότου, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, παραδέχτηκε πως μεταξύ 1959 και 1962 συνεργάστηκε «ανεπίσημα» με τη Στάζι, τη διαβόητη μυστική υπηρεσία πληροφοριών της πατρίδας της. Ωστόσο, γρήγορα βρήκε τη θέση της στη λογοτεχνική σκηνή τής ενιαίας από τότε Γερμανίας. Εχει εκδώσει πάνω από 25 βιβλία με μυθιστορήματα, διηγήματα, δοκίμια, χρονικά και κριτικές.

Μυθιστόρημα ενηλικίωσης

Ο «Μοιρασμένος ουρανός» –αναφορά στο διχοτομημένο Βερολίνο– είναι το πρώτο της βιβλίο, που την καθιέρωσε ευρύτατα, της απέφερε το βραβείο Χάινριχ Μαν της Ακαδημίας Καλών Τεχνών της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας και μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο σε σενάριο της ίδιας.

Αφηγείται τον καταδικασμένο έρωτα ανάμεσα σε μια νέα, ρομαντική κοπέλα, τη Ρίτα Ζάιντελ, που αναζητά τον εαυτό της, και σε έναν κατά δέκα χρόνια μεγαλύτερό της χημικό μηχανικό, τον ρεαλιστή και κυνικό Μάνφρεντ Χέρφουρτ. Φόντο της δράσης αποτελεί κυρίως ένα εργοστάσιο παραγωγής βαγονιών τρένου, περιβάλλον που η Βολφ γνώρισε «από μέσα» καθώς είχε αναλάβει να διευθύνει τον κύκλο «Οι εργάτες γράφουν» ενός τέτοιου εργοστασίου και είχε γίνει μέλος μιας ομάδας βιομηχανικής παραγωγής.

Εύκολα μπορεί κανείς να κατατάξει το βιβλίο στα bildungsroman (μυθιστορήματα ενηλικίωσης), είδος που άνθησε ιδιαίτερα στη γερμανόφωνη πεζογραφία. Ωστόσο –κι εδώ η Βολφ κάνει την πρώτη της μεγάλη τομή–, ενώ παραδοσιακά το είδος αυτό είχε στο επίκεντρό του κάποιον νεαρό άνδρα, εδώ παρακολουθούμε την εξέλιξη μιας νέας γυναίκας και, ουσιαστικά, την ενσωμάτωσή της στην ανδροκρατούμενη κοινωνία. Κι ενώ ο Μάνφρεντ είναι αυτός που εκπροσωπεί τη γενιά της Βολφ (αυτός διαμορφώθηκε στη διάρκεια του ναζισμού μέσα σε μια δυσλειτουργική οικογένεια, σε κλίμα ψυχρότητας, με πατέρα που πρώτα ήταν εθνικοσοσιαλιστής και μετά ασπάστηκε τον κομμουνισμό), η προσωπικότητα που ανατέμνεται είναι της Ρίτας, από την αρχική της επιλογή να γίνει δασκάλα (δηλαδή να εξελιχθεί ως άτομο και να συμμετάσχει στις κοινωνικές διαδικασίες) μέχρι την οικειοθελή προσχώρησή της σε μια ομάδα εργατών του εργοστασίου, που αυτοί γίνονται πια οι «μέντορές» της κατά τη διαδικασία κοινωνικοποίησης και συνειδητοποίησής της.

Παρότι ενσωματώνει στην αφήγηση πολλά δικά της βιώματα, η συγγραφέας πλουτίζει την εξιστόρηση με υπαρξιακά ερωτήματα και φιλοσοφικές ανησυχίες, συνδυάζοντάς τα με την πολιτική κατάσταση στην οποία ζει η ηρωίδα της.

Νεωτερική αφήγηση

Ηδη από αυτό το πρώτο της βιβλίο η Βολφ τόλμησε να χρησιμοποιήσει ένα αφηγηματικό ύφος που απείχε από το κανονιστικό «σοσιαλιστικό μοντέλο» του περίφημου Προγράμματος του Μπίτερφελντ, σύμφωνα με το οποίο οι συγγραφείς έπρεπε να προβάλλουν μόνο θετικούς ήρωες και να αποφεύγουν κάθε κριτική και αυτοκριτική στάση. Το νεωτερικό της ύφος, όπως επισημαίνει και η μεταφράστρια στο διεξοδικό της επίμετρο, συγκροτούν «εσωτερική προοπτική που καταλήγει σε εσωτερικό μονόλογο, διάσπαση του αφηγηματικού προσώπου εκφοράς, ρέουσα αφήγηση που ενσωματώνει ευθύ και πλάγιο λόγο κ. ά.».

Μέσα από ένα παιχνίδι αντιθέσεων ανάμεσα στο χωριό και στην πόλη, στο ιδιωτικό και το δημόσιο, στην ατομική και τη συλλογική ευθύνη, τη θέση των εργατών και των διανοουμένων στην κοινωνία, η Βολφ σκιαγραφεί με τόλμη τη μονολιθικότητα της χώρας της αλλά και τις απώλειες που πρέπει να υποστεί το άτομο (και μάλιστα μια γυναίκα) προκειμένου να ενσωματωθεί στην κοινωνία της εποχής.

Η ηρωίδα της βέβαια επιλέγει συνειδητά να μην ακολουθήσει τον αγαπημένο της στον κατ’ εκείνον παράδεισο του Δυτικού Βερολίνου, όμως δεν λείπουν οι άλλοτε ρητές και άλλοτε έμμεσες αναφορές της Βολφ στα προβλήματα της ζωής στην Ανατολική Γερμανία, το καθεστώς της οποίας είχε ανυψώσει, από τα μέσα Αυγούστου του 1961 και για πάνω από 28 χρόνια, ένα «αντιφασιστικό τείχος προστασίας» συνολικού μήκους 107 χλμ., στο οποίο βρήκαν το θάνατο περί τους 140 Ανατολικογερμανούς πολίτες που αποπειράθηκαν να το περάσουν κρυφά αναζητώντας την ελευθερία.

Ο «Μοιρασμένος ουρανός» δεν είναι από τα δυσπρόσιτα κείμενα της Βολφ. Συμβάλλει σε αυτό και η προσεγμένη μετάφραση της Κυριακής Χρυσομάλλη-Henrich, που ήδη έχει στο ενεργητικό της τη μετάφραση του σπουδαίου βιβλίου της Βολφ «Ενα πρότυπο παιδικής ηλικίας».

* Ο κ. Γιώργος Κορδομενίδης είναι εκδότης - διευθυντής του λογοτεχνικού περιοδικού «Εντευκτήριο», entefktirio@translatio. gr

Η διαστροφή της λογοτεχνίας

Ο μονοτονικός τίτλος, μάλλον ασεβής, παραλλάσσει τον πρότυπο τίτλο Η διαστροφή της ανάγνωσης, με τον οποίο επέγραψε η Ηντιθ Γουώρτον το 1903 ένα προκλητικό δοκίμιό της, που το συζητώ εδώ και τρεις Κυριακές-αυτή είναι η τέταρτη. Η ασέβεια προκύπτει και από το γεγονός ότι τη φορά αυτή η έναρθρη γενική «της λογοτεχνίας» παίζει μεταξύ αντικειμενικής και υποκειμενικής (που λέμε στο Συντακτικό) αφήνοντας ανοιχτό το ερώτημα αν η λογοτεχνία διαστρέφει ή διαστρέφεται. Στην πρώτη εκδοχή η λογοτεχνία, ως υποκείμενο, προκαλεί τη διαστροφή της αθώας ανάγνωσης, ενώ στη δεύτερη, ως αντικείμενο, την υφίσταται, μέσω της διαστροφικής τώρα ανάγνωσης. Θύτης, λοιπόν, ή θύμα η λογοτεχνία;

Οπως κι αν έχει το πράγμα, εδώ προκρίνεται η εκδοχή της λογοτεχνίαςθύματος, που εντοπίζεται, όπως υπαινίχθηκα τις προάλλες, στον τύπο και στην πράξη της σχολικής ανάγνωσης λογοτεχνικών κειμένων, η οποία, εξ ορισμού ή καθ΄ οδόν, υπήρξε ή έγινε προβληματική. Εξ ορισμού, αν δεχτούμε ότι οι σχολικές φασκιές συνήθως πνίγουν, έστω παραμορφώνουν, τη λογοτεχνία, που αρέσκεται μάλλον στην ελεύθερη κίνηση, παίζοντας με πόδια και χέρια. Αυτός είναι σίγουρα ο αποφασιστικός λόγος που η ισχύουσα σχολική ανάγνωση επιδρά, κατά κανόνα, πάνω στη λογοτεχνία διαστροφικά.

Προφανώς επειδή η λογοτεχνία (η τέχνη γενικότερα) είναι ζήτημα κυρίως επιλογής, όχι επιβολής. Αρχή που φαίνεται να την αποστρέφεται η σχολική διδασκαλία, όπως ορίζεται στα αναλυτικά προγράμματα και εφαρμόζεται στην τάξη. Η παραβίασή της πάντως έχει σοβαρά παρεπόμενα, με κοινό παρονομαστή την πολλαπλή παρεξήγηση. Πρόχειρο παράδειγμα: η υποτίμηση της αναγνωστικής απόλαυσης (καλύτερα: της τέρψης, που ορίζεται ως πρώτος στόχος της ποίησης στον Ομηρο, τόσο για τους αθανάτους όσο και για τους θνητούς), προς όφελος μιας, ωφέλιμης υποτίθεται, γνώσης και μιας ενάρετης, εξίσου υποθετικής, ηθικής. Η σχολική αυτή επιβολή ασκείται και επικυρώνεται τόσο με τη λογοκριμένη συνήθως εκλογή των λογοτεχνικών κειμένων όσο, και προπαντός, με την αποσπασματική τους διδασκαλία, καταλήγοντας συχνά στη σαλαμοποίηση. Απόδειξη λαθραίας λογοκρισίας και ηθικολογίας: στη διαβόητη πλέον καβαφική «Ιθάκη» είχε διαγραφεί για κάμποσα χρόνια στο σχολικό εγχειρίδιο το δίστιχο: ηδονικά μυρωδικά κάθε λογής/ όσο μπορείς πιο άφθονα ηδονικά μυρωδικά. Οσο για την αποσπασματική, διδακτική και εξεταστική, κακοποίηση των λογοτεχνικών κειμένων, αυτή πλήττει προπάντων τα εκτενέστερα αφηγηματικά έργα, με πρόχειρο σχολικό θύμα τα δύο ομηρικά έπη, μοιρασμένα στις δύο πρώτες τάξεις του Γυμνασίου· προηγείται η Οδύσσεια και έπεται η Ιλιάδα. Για προσωπικούς λόγους θα επιμείνω.

Προφανώς δεν είναι δυνατό να διδαχτούν και να εξεταστούν ακέραια τα δύο ομηρικά έπη στις δύο πρώτες γυμνασιακές τάξεις. Αυτό όμως δεν εμποδίζει να είναι διαθέσιμα· να διαβάζονται δηλαδή ολόκληρα από μαθητές και δασκάλους ως απολαυστικά αφηγήματα, ώστε βάσει της συνολικής προσωπικής ανάγνωσης να γίνεται η όποια συζήτηση των διδασκόμενων αποσπασμάτων. Κάτι, που όσο ξέρω, όχι μόνον δεν προβλέπεται αλλά συστηματικά απωθείται στο σχολείο. Ενας πρόχειρος έλεγχος θα έδειχνε, πιστεύω, του λόγου το αληθές.

Προτείνω, λοιπόν, να υποβληθούν, με διακριτικό τρόπο, ερωτηματολόγια, τα οποία να ζητούν, ανωνύμως βέβαια, από δασκάλους και μαθητές, ειλικρινή απάντηση στο κρίσιμο ερώτημα αν διάβασαν και απόλαυσαν ολόκληρη την Ιλιάδα και την Οδύσσεια (από μετάφραση εννοείται). Φοβάμαι ότι σε μια τέτοια δοκιμή οι έγκυρες θετικές απαντήσεις θα ήταν ισάριθμες με τον αριθμό των δικαίων, στον οποίο καταλήγει ο σολωμικός Ιερομόναχος στη Γυναίκα της Ζάκυνθος . Δεν αναμένονται εξάλλου πιο αισιόδοξα ευρήματα, αν το ίδιο ερώτημα τεθεί σε δόκιμους ποιητές και πεζογράφους μας.

Καθεστώς που σημαίνει ότι η ισχύουσα σχολική ανάγνωση των ομηρικών επών περιορίζεται αποκλειστικά στον αποσπασματικό τρόπο διδασκαλίας και εξέτασης, καθιερώνοντας συνάμα την απωθητική φάμπρικα των περιλήψεων για τις παραλειπόμενες ενότητες. Οπότε εξαφανίζονται οι σημαντικότεροι δείχτες της συναρπαστικής τεχνικής και τέχνης της ομηρικής ποίησης. Οπως είναι η ένταση ανάμεσα στον προβλεπόμενο μύθο και στην απρόβλεπτη πλοκή· ή η εναλλαγή επιτάχυνσης και επιβράδυνσης στην εξέλιξη της επικής αφήγησης, με την οποία συμφωνεί ο εσωτερικός ειρμός και ρυθμός του κειμένου.

Θα κλείσω ωστόσο με μια αισιόδοξη εξαίρεση. Στον Παλαμά ανήκει η επόμενη δήλωση για τον σχολικό Ομηρο της εποχής του: «τον περίμενα μάθημα, και βγήκε θαύμα». Αυτά και εις άλλα, άλλοτε και αλλιώς.

• Δ. N. Mαρωνίτης | ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 28 Φεβρουαρίου 2010