ΠΡΟΣΩΠΑ

Ο γνωστός Βρετανός συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας, Τέρι Πράτσετ, δημοσιοποίησε ότι πάσχει από μία σπάνια μορφή Αλτσχάιμερ με ανακοίνωση που έκανε προς τους οπαδούς του. «Θα ήθελα να το κρατήσω μυστικό για λίγο ακόμη, αλλά με τις υποχρεώσεις που υπήρχαν το επόμενο χρονικό διάστημα, έπρεπε να ενημερώσω τους εκδότες μου και μου φάνηκε άδικο να μην το κάνω». O Πράτσετ είναι ο συγγραφέας με τις περισσότερες πωλήσεις τη δεκαετία του '90 στη Μ. Βρετανία. Έχουν πουληθεί περισσότερα από 45.000.000 αντίτυπα των βιβλίων του, μεταφρασμένα σε 33 γλώσσες.

Έναντι 1,95 εκατομμυρίων στερλινών πωλήθηκε σήμερα σε δημοπρασία στο Λονδίνο χειρόγραφο και εικονογραφημένο βιβλίο της διάσημης συγγραφέως του Χάρι Πότερ Ρόουλινγκ. Η τιμή αυτή είναι σχεδόν η 40πλάσια από τις έως και 50.000 στερλίνες που αναμενόταν να "πιάσει" το βιβλίο της Ρόουλινγκ με τίτλο "Tales Of Beedle The Bard", και η υψηλότερη στην οποία φτάνει ποτέ σε δημοπρασία χειρόγραφο της σύγχρονης λογοτεχνίας. Επίσης πρόκειται για ρεκόρ τιμής στην οποία πωλείται έργο της Ρόουλινγκ και ρεκόρ τιμής για παιδικό βιβλίο. Τα χρήματα αυτά από τη δημοπρασία του βιβλίου στον Οίκο Σόθμπις θα διατεθούν στο Children's Voice, ίδρυμα, του οποίου συνιδρύτρια είναι η Ρόουλινγκ, και το οποίο αγωνίζεται για την τύχη των εγκαταλελειμμένων παιδιών, κυρίως στην ανατολική Ευρώπη.

Ούτε στα πιο τρελά όνειρά του ο συγγραφέας Δημήτρης Σιατόπουλος δεν θα περίμενε αυτή τη δημοσιότητα! Η ταινία του Γιάννη Σμαραγδή έγινε το εφαλτήριο για το βιβλίο. Πολλούς - όπως συνηθίζεται - τους έπιασε "γκρεκομανία". Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, λοιπόν, ο «Ελ Γκρέκο» της παγκόσμιας ζωγραφικής, η μορφή που ξεκίνησε από την Κρήτη για να κατακτήσει με το χρωστήρα του τις ενετικές και ισπανικές Αυλές, η προσήλωσή του στις εξαϋλωμένες, πνευματικές μορφές, η σθεναρή υποστήριξη του αγώνα των Κρητικών κατά των Βενετών, η σύγκρουση με την Ιερά Εξέταση, είναι μόνο λίγες όψεις από τη ζωή και τη δράση μιας πολυδιάστατης προσωπικότητας. Η μυθιστορηματική βιογραφία του Δημήτρη Σιατόπουλου «Ελ Γκρέκο, ο ζωγράφος του Θεού», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Καστανιώτη, αποτελείται από χρώματα και εικόνες Τέχνης, στην οποία αναβιώνουν οι πολιτικές, οι κοινωνικές και οι ιδεολογικές αντιφάσεις της πολυτάραχης εποχής του.

Samuel Johnson (1709 - 13 Δεκεμβρίου 1784)

Samuel Johnson, painting by Sir Joshua Reynolds, c. 1756. The Granger Collection, New York

Samuel Johnson ή όπως έμεινε γνωστός στην ιστορία ως "Δόκτωρ Τζόνσον" [Dr. Johnson] (18 Σεπτεμβρίου 1709 – 13 Δεκεμβρίου 1784). Άγγλος κριτικός, βιογράφος, δοκιμιογράφος, ποιητής, και λεξικογράφος, θεωρείται ως μια από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες της ζωής και των γραμμάτων του 18ου αιώνα. Ο Johnson κάποτε χαρακτήρισε τις λογοτεχνικές βιογραφίες ως «λυπημένα αφηγήματα» και θεώρησε ότι έζησε «μια ζωή ριζικά δυστυχής». Ακόμα η σταδιοδρομία του μπορεί να ιδωθεί ως μια λογοτεχνικά επιτυχημένη ιστορία του ασθενικού αγοριού από το Midlands που με το ταλέντο, την αντοχή, και τη νοημοσύνη έγινε η μεγαλύτερη προσωπικότητα της εποχής του.

He was born in the city of Lichfield, to a provincial bookseller, and became first a schoolmaster and then a journalist and writer in London, living a precarious life for many years.

Το 1735 ο Johnson νυμφεύθηκε την Elizabeth Porter, μια χήρα 20 χρόνια μεγαλύτερή του. Η οικονομική άνεσή της του επέτρεψε να ανοίξει ένα σχολείο στο Edial, κοντά στο Lichfield. Ένας από τους μαθητές του, ο David Garrick, θα γινόταν ο μεγαλύτερος άγγλος ηθοποιός του αιώνα και ισόβιος φίλος, αν και η φιλία τους δεν ήταν χωρίς παρατράγουδα. Αλλά το σχολείο αποδείχτηκε σύντομα μια αποτυχία, και μαζί με τον Garrick έφυγαν για το Λονδίνο το 1737. Το 1738 ο Johnson άρχισε τη μακροχρόνια συνεργασία του με το περιοδικό The Gentleman's Magazine, που θεωρήθηκε ως το πρώτο σύγχρονο περιοδικό. Το 1738 και το 1739 δημοσίευσε μια σειρά σατιρικών έργων που στόχευαν στην κυβέρνηση του Sir Robert Walpole.

His fortunes were changed by the English Dictionary which he began in 1747.

Το 1746 έγραψε The Plan of a Dictionary of the English Language και υπέγραψε μια σύμβαση για ένα λεξικό της αγγλικής γλώσσας [A Dictionary of the English Language]. Το σημαντικότερο έργο του αυτής της περιόδου ήταν Ένας απολογισμός της ζωής του κ. Richard Savage, γιου του κόμη Rivers [An Account of the Life of Mr. Richard Savage, Son of the Earl Rivers, 1744].

Ακολούθησε ένα επίσης σπουδαίο μεγάλο ποίημά του με τίτλο Η ματαιότητα των ανθρώπινων επιθυμιών [The Vanity of Human Wishes] που δημοσιεύτηκε το 1749. Είναι μια έρευνα για τη ματαιότητα της ανθρώπινης αναζήτησης του μεγαλείου και της ευτυχίας, και όπως το ποίημα Λονδίνο [London], μιμείται μια από τις σάτιρες του Ιουβενάλη.

He was immensely sociable, and we know many of the extraordinary things which he uttered spontaneously in company because James Boswell, his friend and admirer took care to write them down over many years.

Οι σχέσεις του Johnson με το θέατρο περιέλαβαν και το γράψιμο διάφορων προλόγων, ενός για τη φάρσα Lethe του Garrick το 1740 και ενός για το άνοιγμα του θεάτρου Drury Lane. Το 1749 ο Garrick ανέβασε το έργο Irene του Johnson. Επρόκειτο για μια πλούσια και δαπανηρή παραγωγή, με ακριβά κοστούμια, και εξαιρετική διανομή (έπαιζε και ο ίδιος ο Garrick), και η τραγωδία παρουσιάστηκε για εννέα βραδιές. Ο μύθος αναφερόταν στην βυζαντινή πριγκίπισσα Ειρήνη που ήταν σκλάβα του σουλτάνου Μωάμεθ, ο οποίος και την στραγγάλισε αλλά αυτό το περιστατικό έγινε στα παρασκήνια του θεάτρου.

Johnson's career was the literary success story of a sickly boy from the Midlands who by talent, tenacity, and intelligence became the foremost literary figure and the most formidable conversationalist of his time.

Μεταξύ των ετών 1750–52 εξέδιδε δυο φορές την εβδομάδα το περιοδικό Ο Φλύαρος [The Rambler], και στη διάρκεια αυτής της περιόδου έγραψε και δημοσίευσε δεκάδες δοκίμια και κριτικές. Τα δοκίμια καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα των θεμάτων. Ένας μεγάλος αριθμός τους τονίζει κατάλληλα τις καθημερινές πραγματικότητες, άλλα αφιερώνονται στη λογοτεχνία, συμπεριλαμβανομένης της κριτικής και του συγγραφικού επαγγέλματος και στις λογοτεχνικές μορφές, όπως το μυθιστόρημα και η βιογραφία. Ο ίδιος ο Johnson τη δουλειά του αυτή την ταξινόμησε ιδιαίτερα μεταξύ των επιτευγμάτων του, σχολιάζοντας τα «άλλα έργα μου είναι κρασί και νερό αλλά ο Φλύαρος είναι καθαρό κρασί»!

Το άλλο μεγάλο έργο του, το λεξικό της αγγλικής γλώσσας [A Dictionary of the English Language] δημοσιεύθηκε σε δύο τόμους το 1755. Είχαν υπάρξει προηγούμενα αγγλικά λεξικά, αλλά κανένα στο επίπεδο του Johnson.

Heinrich Heine (13 Δεκεμβρίου 1797 - 1856)

Heinrich Heine

Ο Γερμανός ποιητής εβραϊκής καταγωγής Christian Johann Heinrich Heine (13 Δεκεμβρίου 1797 – 17 Φεβρουαρίου 1856) ήταν και δημοσιογράφος (έξοχος επιφυλλιδογράφος), και δοκιμιογράφος, και ένας από τους σημαντικότερους γερμανούς ρομαντικούς ποιητές, του οποίου λυρικά ποιήματα έχουν εμπνεύσει συνθέτες όπως οι Franz Schubert, Felix Mendelssohn, Fanny Mendelssohn, Johannes Brahms, Hugo Wolf, Richard Strauss, και Richard Wagner - και συνθέτες του 20ού αιώνα, όπως οι Hans Werner Henze και Lord Berners. Ο Heinrich Heine έζησε σε μια εποχή σημαντικών κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών: η γαλλική επανάσταση (1789-99) και οι ναπολεόντειοι πόλεμοι επηρέασαν βαθιά τη σκέψη του.

Ο Heine πέθανε στο Παρίσι, όπου είχε ζήσει από 1831 ως μια από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες της λογοτεχνικής σκηνής. Ένα από τα διασημότερα ποιήματα του Heine είναι το Die Lorelei, που μελοποιήθηκε από τον Friedrich Silcher (1789-1860) το 1837, κι έγινε ένα από τα δημοφιλέστερα γερμανικά τραγούδια. Lorelei είναι ένας απότομος βράχος 433 ποδιών στον Ρήνου, μεταξύ των Δυτικογερμανικών πόλεων Koblenz και Bingen. Σύμφωνα με το μύθο, μια νεράιδα παρόμοια με τις σειρήνες στην ελληνική μυθολογία έζησε σ' έναν απότομο βράχο και με τα τραγούδια της πλάνευε τους ναυτικούς παρασύροντάς τους στο θάνατο.

Ο Heine εγκατέλειψε τη Γερμανία κι εγκαταστάθηκε στη Γαλλία το 1831, όπου και συνδέθηκε με τους ουτοπικούς σοσιαλιστές [utopian socialists], συμπεριλαμβανομένων και των οπαδών του Count Saint-Simon, οι οποίοι κήρυσσαν έναν αταξικό παράδεισο βασισμένο στην αξιοκρατία. Ωστόσο, ο Heine δεν έδειχνε ενδιαφέρον για το σοσιαλισμό από κρατικο-οικονομικής πλευράς αλλά τον απασχολούσε βαθύτατα η ηθική του πλευρά.

Heinrich Heine, Zeichnung von Franz Theodor Kugler (1808-1858)

»So sah ich aus, heute Morgen, den 6ten April 1829. H. Heine«

Οι γερμανικές αρχές απαγόρευσαν τα έργα του και όλων εκείνων που θεωρήθηκαν ότι ήσαν συνδεδεμένοι με το κίνημα της Young Germany το 1835. Ο Heine συνέχισε, εντούτοις, να σχολιάζει τα πολιτικά και τα κοινωνικά πράγματα της Γερμανίας από απόσταση. Παρέμεινε στο Παρίσι, με εξαίρεση μια επίσκεψη το 1843 στη Γερμανία, για το υπόλοιπο της ζωής του. Έγραψε το έργο Γερμανία. Η ιστορία ενός χειμώνα [Deutschland. Ein Wintermärchen], που είναι ένας απολογισμός της επίσκεψής του στη Γερμανία και του εκεί πολιτικού κλίματος, το 1844.

Karl Marx, Mitte hier in guter Gesellschaft, mit
Heinrich Heine und seiner Frau Jenny Marx.
Karl Marx gilt auch als Begründer der
proletarischen Frauenbewegung.
Gemälde von N.N. Shukow

Ο φίλος του, ο Karl Marx, το δημοσίευσε στην εφημερίδα του Εμπρός [Vorwärts] το 1844. Ο Heine σατίρισε επίσης την ουτοπιστική πολιτική των αντιπάλων του καθεστώτος στη Γερμανία, με το έργο Troll Atta: Το όνειρο μιας καλοκαιριάτικης νύχτας [Atta Troll: Ein Sommernachtstraum] το 1847. Στην εισαγωγή του Troll Atta σχολιάζει τον κίνδυνο σύλληψης που αντιμετώπισε κατά τη διάρκεια της μυστικής επίσκεψής του στη Γερμανία. Όλα αυτά δεν σήμαιναν βέβαια τίποτε περισσότερο παρά οι εκφάνσεις ενός ανήσυχου πνεύματος που τελικά στράφηκε συνειδητά στην επιδίωξη του μοναδικού σκοπού που έχει κάθε καλλιτέχνης, δηλαδή να οικοδομήσει ένα κράτος της τέχνης πάνω στους νόμους της ίδιας της τέχνης. Ήταν πεπεισμένος ότι ο καλλιτέχνης τους σημαντικότερους τύπους, τα σύμβολα των εμφύτων ιδεών, τους ανακαλύπτει στην ψυχή του. Κι αυτό δεν ήταν παρά οι καλλιτεχνικές βάσεις του συμβολισμού...

ΑΥΤΑ ΤΑ ΒΡΑΒΕΙΑ!

Μου τηλεφώνησε ένας φίλος συγγραφέας και ήταν νευριασμένος (πάλι) με τα βραβεία. Δεν τον παρεξήγησα διότι μου είπε το αυτονόητο: Ξανά και ξανά οι ίδιοι και οι ίδιοι! Τελικά - με ρωτάει - "τι είναι η ιστορία της λογοτεχνίας;". Προφανώς το ερώτημα το έκανε για να μου δώσει να καταλάβω ότι η ιστορία της λογοτεχνίας δεν είναι παρά η "αλήθεια" μιας μικρής ομάδας κριτικών, των οποίων ο κριτικός μηχανισμός είναι και δεν είναι πολύπλοκος.

Μπερδεύεται ανάμεσα σε στοιχεία σταθμητά και αστάθμητα. Σταθμητά είναι αυτά που μπορούμε να ξέρουμε ή εύκολα να καταλάβουμε. Αστάθμητα στοιχεία είναι όσα έχουν το χαρακτήρα της αυθαιρεσίας και έχουν άμεση συνάφεια με την ψυχολογία και την ψυχοπαθολογία ή τον εγωκεντρισμό εκείνων που χαράσσουν τα σύνορα της "λογοτεχνικής" ζωής κάθε τόπου.

Ποια είναι τα αποκλειστικά αντικειμενικά κριτήρια βάσει των οποίων δόθηκαν βραβεία σε συγκεκριμένους συγγραφείς και βιβλία; Στο σκεπτικό της κάθε επιτροπής υπάρχουν πάντα κάποιες σκέψεις των μελών πάνω στις οποίες η κατάφαση σώζει από την υποχρέωση του κάθε μέλους να αιτιολογήσει με αποδείξεις την προτίμησή του.

Εάν απευθύνω την απλή ερώτηση σε κάποιον από όσους ασχολούνται με τη λογοτεχνία, να μου πει τους τίτλους των βιβλίων και τα ονόματα των συγγραφέων που βραβεύτηκαν τα τελευταία τριάντα χρόνια, είμαι βέβαιος ότι δεν θα πάρω απάντηση ή η απάντηση θα είναι με ερωτηματικό! Δυστυχώς "εφήμερα" βιβλία βραβεύτηκαν δεκάδες φορές. Και βραβεύτηκαν για διαφόρους λόγους που μια δημοσιογραφική έρευνα θα μπορούσε να παρουσιάσει.

Το βραβείο σχετίζεται με μια σειρά λόγων που συνθέτουν τη διαφημιστική πρακτική, ο οποία παίρνει κάποιον και τον κάνει Φλομπέρ ή Ντοστογιέφσκι, Παπαδιαμάντη ή Ντίκενς. Δεν επιθυμώ να αναλύσω τους κρίκους του "κυκλώματος": εκδότης, δημοσιογράφος, μέσο ενημέρωσης, οικονομική δυνατότητα, διαφήμιση....

Δημιουργείται κατ' αυτό τον τρόπο ένα πρότυπο έργου που αναγκάζει ή υποχρεώνει κάποιες δεκάδες σνομπ ανθρώπων να αναπαράγουν το προϊόν της διαφήμισης. Δυστυχώς η "ιστορία της λογοτεχνίας" στρατεύεται άθελά της στο κοινωνικό και πολιτικό κλίμα μιας εποχής και σ' αυτό οι "κρίκοι" φροντίζουν να δημιουργούν ένα είδος όσμωσης. Το αν ένα λογοτεχνικό έργο είναι φορτισμένο με το "δράμα" ή την "κωμωδία" του καιρού του, αυτό είναι ένα ερώτημα που δεν μπορεί να απαντηθεί...

Θα ήταν υπερβολικό ίσως να πω ότι τα μέλη της οποιασδήποτε κριτικής επιτροπής, θα πρέπει πριν αποφασίσουν να έχουν ξεροσταλιάσει ώρες ατέλειωτες στην Εθνική Βιβλιοθήκη, διαβάζοντας και ξεχωρίζοντας τα υπό κρίση βιβλία. Γνωρίζω όμως ότι τα όρια που έχουν χαράξει είναι γι' αυτούς βολικά και περιλαμβάνουν βιβλία που εκδίδουν οι εκδοτικοί οίκοι που βρίσκονται σε συγκεκριμένους δρόμους, σχετίζονται με συγκεκριμένους κριτικούς, συνδιαλέγονται με συγκεκριμένους δημοσιογράφους...

Δεν υπάρχει συνύπαρξη αντικειμενικών κριτηρίων και λογοτεχνίας. Υπάρχει ένας δογματικός εξοπλισμός που έχει μετατοπίσει τα κριτήρια στην υπόθεση προβολής ενός κριτικού ολοκληρωτισμού που ενθουσιάζει τον συγγραφέα, τον εκδότη που εκδίδει το βιβλίο και τους τακτικούς αναγνώστες-αγοραστές του.

• ΥΓ. Το φετινό «Βραβείο Αναγνωστών» του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου απέσπασε το βιβλίο «Κύριος Επισκοπάκης» του Ανδρέα Μήτσου. Ψήφισαν μέσω τηλεφωνικών μηνυμάτων πάνω από 3.000 αναγνώστες και καταμετρήθηκαν 2.655 έγκυρες ψήφοι για δέκα ελληνικά μυθιστορήματα.

Gustave Flaubert (12 Δεκεμβρίου 1821 - 1880)

Ο Γάλλος μυθιστοριογράφος Gustave Flaubert (12 Δεκεμβρίου 1821 – 8 Μαΐου 1880) είναι ένας από τους γίγαντες όχι μόνο της ευρωπαϊκής αλλά και της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Είναι γνωστός ειδικά για το πρώτο δημοσιευμένο μυθιστόρημά του, Madame Bovary (1857), και για την ευσυνείδητη αφοσίωσή του στην τέχνη και το ύφος του. Πήγε στο Παρίσι να σπουδάσει νομικά αλλά μετά από μια κρίση επιληψίας, παράτησε τις σπουδές και γύρισε στη Ρουέν να μείνει με τη μητέρα του - διαβίου. Δεν νυμφεύθηκε ποτέ. Είχε κάποιες σχέσεις με γυναίκες. Σύμφωνα με τον βιογράφο του Émile Faguet, η σχέση του με την Louise Colet ήταν η μόνη βεβαιωμένη σοβαρή αισθηματική σχέση που είχε.

Με τον ισόβιο φίλο του Maxime du Camp, ταξίδεψε στη Βρετάνη το 1846, και στην Ελλάδα και την Αίγυπτο το 1849. Μετά από το 1850, ο Flaubert έζησε στο Croisset με περιστασιακές επισκέψεις στο Παρίσι και την Αγγλία, όπου είχε σχέση με μια κυρία. Επισκέφτηκε την Καρθαγένη το 1858 για να πραγματοποιήσει την έρευνα σχετικά με το μυθιστόρημά του Salammbô.

Naguib Mahfouz (11 Δεκεμβρίου 1911 – 2006)

Naguib Mahfouz

Ο Αιγύπτιος πεζογράφος Naguib Mahfouz (11 Δεκεμβρίου 1911, Κάιρο – 30 Αυγούστου 2006), είναι ο πρώτος άραβας συγγραφέας που τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1988. Έγραψε περισσότερα από 50 μυθιστορήματα και συλλογές διηγημάτων, όπως επίσης και 25 σενάρια για ταινίες. Από τα έργα του ξεχωρίζει η περίφημη Τριλογία του Καΐρου: Ο δρόμος κοντά στο παλάτι [Bayn al-qasrayn, 1956 - Palace Walk], Το Παλάτι των επιθυμιών [Qasr al-shawq, 1957 - Palace of Desire] και Οι δρόμοι του Νείλου [Al-Sukkariyyah, 1957 - Sugar Street]. Στο έργο αυτό αποτυπώνεται η ζωή τριών γενεών διαφορετικών οικογενειών στο Κάιρο, από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι το στρατιωτικό κίνηημα του 1952 που ανέτρεψε τον βασιλιά Φαρούκ. Η τριλογία παρέχει μια επισκόπηση διείσδυσης της αιγυπτιακής σκέψης του 20ού αιώνα, και της κοινωνικής αλλαγής.

A file photo of Nobel prize winner Naguib Mahfouz taken in Cairo October 19, 1988.Egyptian Nobel prize winner for literature and famed novelist Naguib Mahfouz died Wednesday at an Interior Ministry hospital in Cairo at the age of 95, the official MENA news agency reported.(Xinhua/AFP Photo)

Στα επόμενα έργα του ο Mahfouz διατυπώνει κριτικές απόψεις για την παλαιά αιγυπτιακή μοναρχία, την βρετανική αποικιοκρατία, και τη σύγχρονη Αίγυπτο. Αρκετά από τα πιό ξεχωριστά μυθιστορήματά του εξετάζουν τα κοινωνικά ζητήματα που περιλαμβάνουν τις γυναίκες και τους πολιτικούς κρατουμένους. Το μυθιστόρημά του Τα παιδιά της αλέας [Awlad haratina, 1959] απαγορεύθηκε στην Αίγυπτο για ένα χρόνο λόγω της αμφισβητούμενης αναφοράς του στη θρησκεία και της χρήσης χαρακτήρων του βασισμένων στον Μωάμεθ, τον Μωυσή, και άλλες θρησκευτικές προσωπικότητες. Φανατικοί ισλαμιστές απαίτησαν αργότερα το θάνατό του.

Από τις Εκδόσεις Ψυχογιός κυκλοφορούν 16 μυθιστορήματα του συγγραφέα, σε μεταφράσεις της Πέρσας Κουμούτση: Η σοφία μιας ζωής (στοχασμοί και αποφθέγματα), Αγάπη κάτω απ' τη βροχή (για τον έρωτα, έναν έρωτα με δύο όψεις: τον βρόμικο, που παρασύρει σε παγίδες, και τον όμορφο και αγνό, που οδηγεί σε θυσίες), Απόμεινε από το χρόνο μια ώρα (η πορεία μιας τυπικής οικογένειας του Καϊρου μέσα στο χρόνο), Ο καθρέφτης μιας ζωής (Πενήντα πέντε ιστορίες· πενήντα πέντε πρόσωπα, πρωταγωνιστές των ιστοριών αυτών και φίλοι ή απλοί γνωστοί του μεγάλου συγγραφέα, αποτελούν την πρώτη ύλη για τους ήρωες και τις ηρωίδες του έργου του Μαχφούζ, με μόνιμο σκηνικό το αγαπημένο του Κάιρο με τον Νείλο του…), Αδίσταχτος έρωτας (ένας νεαρός φτωχός φοιτητής, φιλόδοξος και αλαζόνας ζηλεύει την ευτυχία των φίλων του και ονειρεύεται τη στιγμή που θα αποκτήσει κάποια πολύτιμη θέση σε κάποιο Υπουργείο και θα συγκεντρώσει πλούτη, δόξα αλλά και την εκτίμηση των συνανθρώπων του. Όταν θα εμφανιστεί μπροστά του η ευκαιρία στο πρόσωπο της όμορφης Εχσάν, δεν θα διστάσει να εκμεταλλευτεί τη δυστυχία της για να πραγματοποιήσει τα όνειρά του…), Το σοκάκι της αμαρτίας (Μια πανέμορφη νεαρή κοπέλα που ζει στο σοκάκι Μιντάκ, θέλει να ξεφύγει από τη φτώχεια και να γίνει κυρία του καλού κόσμου. Γνωρίζει τον τίμιο Αμπάς που είναι κρυφά ερωτευμένος μαζί της και σκέφτεται να τον παντρευτεί. Κάποια μέρα, συναντά τον Ιμπραχίμ, ένα γοητευτικό παλιάνθρωπο που θα τη συγκινήσει και θα της δείξει το δρόμο για να αποκτήσει πλούτη…), Κρυμμένα όνειρα στο Χαν Ελ Χαλίλι (Μια οικογένεια με θρησκευτικές συνήθειες και παραδοσιακές αξίες. Δύο αδέλφια, τόσο διαφορετικά μα τόσο αγαπημένα. Και μια γειτονιά που έμελλε να αλλάξει για πάντα τις ζωές τους. Κάιρο, 1942. Οι συνεχείς βομβαρδισμοί αναγκάζουν την οικογένεια Άκεφ να μετακομίσει στο Χαν ελ Χαλίλι, μια γειτονιά ιερή όπου βρίσκεται το τζαμί του εγγονού του Μωάμεθ...), Φλυαρία πάνω στον Νείλο (Τι μπορεί να συνδέει ένα δικηγόρο, έναν ηθοποιό, μια μεταφράστρια, ένα δημόσιο υπάλληλο, μια νοικοκυρά, έναν κριτικό τέχνης, έναν άνεργο και μια δημοσιογράφο; Μια παρέα συναντιέται κάθε βράδυ σ’ ένα ποταμόπλοιο στα νερά του Νείλου και αντλεί δύναμη και «κέφι» από τον ναργιλέ, σε μια προσπάθεια να δραπετεύσει από την πραγματικότητα μέσω της χαλαρότητας και των ψευδαισθήσεων...), Το έπος των Χαραφίς (Η ιστορία της ανύψωσης και της πτώσης της αιγυπτιακής οικογένειας ελ Νάγκι. Τα μέλη της παλεύουν γενιές ολόκληρες για να μπορέσουν να επανακτήσουν την τιμή τους και να σταθούν αντάξιοι του δοξασμένου τους παρελθόντος. Η ροή του χρόνου γίνεται αισθητή μόνο με τη διήγηση γεγονότων που εκτυλίσσονται σε μια εκτεταμένη περιοχή του Καϊρου, στην οποία η οικογένεια ελ Νάγκι κερδίζει, χάνει και ξανακερδίζει το σεβασμό και την αρχηγία των απλών ανθρώπων που ζουν εκεί…), Μέρες και νύχτες της Αραβίας (Ο συγγραφέας συνενώνει την αραβική, την περσική, την αιγυπτιακή και τις άλλες παραδόσεις της περιοχής και μιλά σ’ αυτό το μυθιστόρημά του για το Καλό και το Κακό (που όπως πάντα έχουν πολλές πτυχές και πολλές όψεις) για τη Θεία και την ανθρώπινη βούληση και για τις επιλογές του πιο αδύναμου και πιο πονηρού πλάσματος στον πλανήτη: του ανθρώπου…), Τα παιδιά του Γκεμπελάουι (Στις σελίδες του βιβλίου θα βρούμε αρχετυπικές μορφές, που παραπέμπουν συχνά στoν αρχαίo ελληνικό πολιτισμό και στην Παλαιά Διαθήκη: ο ποιητής, σαν άλλος Όμηρος, εξιστορεί τις περιπέτειες των ανθρώπων που μένουν στη γειτονιά του Γκεμπελάουι, του γενάρχη. Ο ίδιος ο Γκεμπελάουι, ως Θεός, εμφανίζεται μονάχα για να οδηγήσει, να επιβραβεύσει ή να τιμωρήσει τα τέκνα του…), Ράδοπις (Η Ράδοπις είναι μια πανέμορφη χορεύτρια που έχει στα πόδια της τους πλουσιότερους άντρες της Αιγύπτου. Όλοι φιλοδοξούν να γίνουν εραστές της κι εκείνη προσφέρει τον έρωτά της με αντάλλαγμα χρυσάφι. Κάποια μέρα θα χορέψει τον υπέροχο χορό της μπροστά στο Φαραώ κι εκείνος θα την ερωτευθεί παράφορα λησμονώντας τα βασιλικά του καθήκοντα…), Ο δρόμος κοντά στο παλάτι (Η περιπέτεια της οικογένειας του Άχμαντ ελ Γκαουάντ, αλλά μαζί και η περιπέτεια ιδεών και ιδεολογιών στα χρόνια του Μεσοπολέμου, χρόνια κρίσιμα για όλη την ανθρωπότητα. Μέσα από συνταρακτικά επεισόδια με ήρωες τα μέλη μιας οικογένειας, ο αναγνώστης παρακολουθεί την περιπετειώδη εκείνη εποχή που σημάδεψε βαθιά την κατοπινή ιστορία του κόσμου - και φυσικά της Αιγύπτου…), Το παλάτι των επιθυμιών (Είναι το δεύτερο βιβλίο της τριλογίας, όπου παρακολουθούμε την «ωρίμανση» της οικογένειας Γκαουάντ αλλά και των γενικότερων προβλημάτων της αιγυπτιακής πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας, στις δεκαετίες του '20 και του '30…), Οι δρόμοι του Νείλου (Το τρίτο βιβλίο της Τριλογίας του Καΐρου, σημαίνει για όλους "η ώρα της αλήθειας". Ο Μαχφούζ απομυθοποιεί την πίστη σε ιδέες και τρόπους ζωής, ακυρώνει τα όνειρα και τις φαντασιώσεις των ηρώων και προσγειώνει τους πάντες στην πραγματικότητα…), Η αρχή και το τέλος (Απεικονίζει την αιγυπτιακή κοινωνία στα 1935 μέσα από τη ζωή μιας οικογένειας που αγωνίζεται να επιβιώσει μετά το θάνατο του πατέρα…), Μιραμάρ (Αλεξάνδρεια, μια πόλη μυθική. Πέντε άνθρωποι, που οι συγκυρίες της ζωής τούς οδήγησαν στην εξορία, επιστρέφουν στην παρακμασμένη αλλά εκλεπτυσμένη ατμόσφαιρα της πανσιόν Μιραμάρ…).

Aleksandr Solzhenitsyn: Φυλακίσεις, εξορίες και Νόμπελ

Aleksandr Solzhenitsyn. Steve Liss—Time Life Pictures/Getty Images

Τον περασμένο Ιούνιο, ο νομπελίστας συγγραφέας και αντιφρονών επί σοβιετικού καθεστώτος Αλεξάντερ Σολζενίτσιν τιμήθηκε με το Βραβείο του ρωσικού Κράτους «για τα εξαιρετικά του επιτεύγματα στον ανθρωπιστικό τομέα» από τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν, ανακοίνωσε το Κρεμλίνο. Ο Πούτιν, ο οποίος είχε υπηρετήσει στην KGB -τις ρωσικές μυστικές υπηρεσίες που είχαν καταδιώξει τον Σολζενίτσιν- υπέγραψε το διάταγμα για την απονομή του βραβείου στον βετεράνο συγγραφέα σε επίσημη τελετή που θα γίνει στις 12 Ιουνίου. Ο Σολζενίτσιν βλέπει το βραβείο αυτό ως ένδειξη αναγνώρισης του έργου μιας ζωής, δήλωσε η σύζυγος του συγγραφέα Ναταλία λίγο μετά την ανακοίνωση...

Ο Σολζενίτσιν γεννήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 1918 στο Kislovodsk της Ρωσίας, σε μια οικογένεια διανοούμενων. Ο πατέρας του σκοτώθηκε σε ένα ατύχημα πριν από τη γέννησή του. Σπούδασε στο κρατικό πανεπιστήμιο της Μόσχας. Πολέμησε στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, κι έφτασε μέχρι το βαθμό του λοχαγού του πυροβολικού το 1945, εντούτοις, συνελήφθη για το γράψιμο μιας επιστολής στην οποία επέκρινε τον Στάλιν και πέρασε οκτώ χρόνια στις φυλακές και τα στρατόπεδα εργασίας, και μετά πέρασε τρία ακόμη χρόνια εξόριστος. Αποκαταστάθηκε το 1956, του δόθηκε η άδεια για να εγκατασταθεί στο Ryazan, στην κεντρική Ρωσία, όπου έγινε δάσκαλος μαθηματικών και άρχισε να γράφει.

Ενθαρρυμένος με τη χαλάρωση των κυβερνητικών περιορισμών στην πολιτιστική ζωή, ο Solzhenitsyn υπέβαλε το έργο του Μια ημέρα στη ζωή του Ιβάν Ντενίσοβιτς [Odin den iz zhizni Ivana Denisovicha (1962, One Day in the Life of Ivan Denisovich] στην επιτροπή του σοβιετικού λογοτεχνικού περιοδικού Novy Mir («Νέος Κόσμος»). Το μυθιστόρημα εμφανίστηκε γρήγορα στις σελίδες εκείνου του περιοδικού και, από τη μια στιγμή στην άλλη, ο Solzhenitsyn απόκτησε δημοτικότητα κι έγινε εξέχουσα προσωπικότητα. Το βιβλίο του για τον Ivan Denisovich, βασισμένο στην εμπειρία του ίδιου του Solzhenitsyn, περιέγραφε μια χαρακτηριστική ημέρα στη ζωή ενός τρόφιμου ενός στρατόπεδου καταναγκαστικών έργων κατά τη διάρκεια της εποχής του Στάλιν. Το βιβλίο προκάλεσε μια πολιτική αίσθηση και στο εξωτερικό και στη Σοβιετική Ένωση, όπου ενέπνευσε διάφορους άλλους συγγραφείς για να προχωρήσουν στις περιγραφές της φυλάκισής τους κάτω από το καθεστώς του Στάλιν.

Εντούτοις η περίοδος της επίσημης εύνοιας για τον Solzhenitsyn αποδείχθηκε βραχύβια. Οι ιδεολογικοί μηχανισμοί λειτούργησαν εναντίον της ελεύθερης πολιτιστικής δραστηριότητας στη Σοβιετική Ένωση με την πτώση του Nikita Khrushchev, και ο Solzhenitsyn βρέθηκε αντιμέτωπος πρώτα με την αυξανόμενη κριτική και έπειτα με την προφανή παρενόχληση από τις αρχές όταν τους προέκυψε ως δραστήριος αντίπαλος των κατασταλτικών κυβερνητικών πολιτικών. Μετά από τη δημοσίευση μιας συλλογής των σύντομων ιστοριών του το 1963, αμφισβητήθηκε από την επίσημη κριτική, και αναγκάστηκε να προσφύγει στην κυκλοφορία των έργων του στη μορφή παράνομου αντιστασιακού τύπου (samizdat).

Τα επόμενα χρόνια χαρακτηρίστηκαν από τη δημοσίευση διάφορων φιλόδοξων μυθιστορημάτων που του εξασφάλισαν τη διεθνή λογοτεχνική φήμη. Το 1970 ο Solzhenitsyn τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, αλλά δίστασε να πάει στη Στοκχόλμη για να το παραλάβει επειδή φοβήθηκε ότι δεν θα του επέτρεπαν να γυρίσει πίσω στην πατρίδα του.

Το Δεκέμβριο του 1973 τα πρώτα μέρη από το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ [Arkhipelag Gulag, The Gulag Archipelago] δημοσιεύθηκαν στο Παρίσι. Το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ ήταν μια προσπάθεια του Solzhenitsyn να συνταχθεί ένα λογοτεχνικό-ιστορικό αρχείο του απέραντου συστήματος των φυλακών και των στρατόπεδων εργασίας που οργανώθηκε από τους Μπολσεβίκους αμέσως μετά την κατάληψη της εξουσίας στη Ρωσία (1917) και που επεκτάθηκε κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας του Στάλιν (1924-53). Τα διάφορα τμήματα του έργου του περιγράφουν τη σύλληψη, τις ανακρίσεις, τη μεταφορά, και τη φυλάκιση των θυμάτων του Gulag έτσι όπως εφαρμόστηκαν από τις σοβιετικές αρχές για πάνω από τέσσερις δεκαετίες. Στο βιβλίο μπλέκονται τα ιστορικά αυτοβιογραφικά στοιχεία με προσωπικές καταθέσεις άλλων τροφίμων που συνέλεξε και καταχώνιασε στη μνήμη κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του.

Μόλις δημοσιεύθηκε ο πρώτος τόμος του Αρχιπελάγους Γκουλάγκ, ο Solzhenitsyn επιτέθηκε αμέσως στο σοβιετικό Τύπο. Παρά το έντονο ενδιαφέρον για τη μοίρα του που παρουσιάστηκε από τους Δυτικούς, συνελήφθη και δικάστηκε για προδοσία στις 12 Φεβρουαρίου 1974. Εξορίστηκε από τη Σοβιετική Ένωση την επόμενη ημέρα, και το Δεκέμβριο πήρε στην κατοχή του το Βραβείο Νόμπελ.

Ο Solzhenitsyn επέστρεψε στη Ρωσία το 1994. Έκανε στη συνέχεια διάφορες δημόσιες εμφανίσεις και συναντήθηκε ακόμη και ιδιαιτέρως με τον Boris Yeltsin. Το 1997 ο Solzhenitsyn καθιέρωσε ένα ετήσιο βραβείο για τους συγγραφείς που συμβάλλουν στη ρωσική λογοτεχνική παράδοση. Δόσεις της αυτοβιογραφίας του, Ugodilo zernyshko promezh dvukh zhernovov: ocherki izgnaniia (“The Little Grain Managed to Land Between Two Millstones: Sketches of Exile”), δημοσιεύθηκαν από το 1998 ως το 2003.

1994: στη Ρωσία

ΚΙ ΑΥΤΑ: Michael Scammell, Solzhenitsyn (1984), είναι μια εκτενής βιογραφία. Οι κριτικές μελέτες περιλαμβάνουν: John B. Dunlop, Richard S. Haugh, & Alexis Klimoff (επιμ..), Aleksandr Solzhenitsyn (1973); Stephen Carter, The Politics of Solzhenitsyn (1977); James M. Curtis, Solzhenitsyn's Traditional Imagination (1984); John B. Dunlop, Richard S. Haugh, & Michael Nicholson (επιμ.), Solzhenitsyn in Exile (1985); και Edward E. Ericson, Jr., Solzhenitsyn and the Modern World (1993).